سرطان تخمدان یکی از مهمترین بیماریهای زنان است که آگاهی درباره آن میتواند در تشخیص زودتر و آغاز بهموقع درمان نقش بزرگی داشته باشد. تخمدانها دو عضو کوچک در دو طرف رحم هستند که علاوه بر تولید تخمک، هورمونهای مهم زنانه مانند استروژن و پروژسترون را نیز تولید میکنند. هنگامی که سلولهای غیرطبیعی در تخمدانها، لولههای رحمی یا بافتهای اطراف بدون کنترل رشد کنند، ممکن است سرطان ایجاد شود.
سرطان تخمدان گاهی «بیماری خاموش» نامیده میشود، زیرا علائم اولیه آن ممکن است خفیف، مبهم و شبیه مشکلات معمول گوارشی یا تغییرات طبیعی دوران یائسگی باشد. با این حال، این بیماری کاملاً بدون نشانه نیست. مسئله اصلی آن است که بسیاری از زنان نشانهها را جدی نمیگیرند یا برای مدت طولانی آنها را به نفخ، سوءهاضمه، افزایش سن یا استرس نسبت میدهند.
چه زنانی بیشتر در معرض خطر قرار دارند؟
سرطان تخمدان ممکن است در هر زنی ایجاد شود، اما احتمال ابتلا با افزایش سن بیشتر میشود. بیشتر موارد این بیماری در زنان میانسال یا سالمند و بهویژه پس از یائسگی تشخیص داده میشوند.
سابقه خانوادگی نیز اهمیت زیادی دارد. زنانی که مادر، خواهر، دختر، خاله، عمه یا مادربزرگشان به سرطان تخمدان مبتلا بودهاند، ممکن است بیشتر در معرض خطر باشند. سابقه خانوادگی سرطان پستان، رحم، لوزالمعده یا روده بزرگ نیز باید با پزشک در میان گذاشته شود، زیرا گاهی مجموعهای از سرطانها در یک خانواده میتواند نشانه وجود یک تغییر ژنتیکی ارثی باشد.
جهشهای ژنتیکی BRCA1 و BRCA2 که بیشتر به دلیل ارتباط با سرطان پستان شناخته شدهاند، خطر سرطان تخمدان را نیز افزایش میدهند. سندرم لینچ، سابقه شخصی سرطان پستان، رحم یا روده بزرگ، اندومتریوز و برخی عوامل هورمونی نیز ممکن است با افزایش خطر همراه باشند.
داشتن یک یا چند عامل خطر به معنای ابتلای قطعی نیست. بسیاری از زنانی که سرطان تخمدان میگیرند، سابقه خانوادگی مشخصی ندارند و بسیاری از زنان دارای عوامل خطر نیز هرگز به آن مبتلا نمیشوند. هدف از شناخت عوامل خطر، ایجاد ترس نیست؛ بلکه کمک به تصمیمگیری آگاهانه و گفتوگو با پزشک است.
نشانههای مهم سرطان تخمدان
علائم سرطان تخمدان ممکن است در ابتدا بسیار معمولی به نظر برسند. مهمترین نشانهها عبارتاند از:
- نفخ مداوم یا بزرگ شدن غیرعادی شکم
- درد یا احساس فشار در ناحیه لگن
- درد شکم یا کمر
- احساس سیری سریع پس از خوردن مقدار کمی غذا
- کاهش اشتها یا دشواری در غذا خوردن
- تکرر یا فوریت ادرار
- یبوست یا تغییر تازه در عادات دفع
- خستگی غیرعادی
- کاهش یا افزایش وزن بدون دلیل مشخص
- خونریزی یا ترشح غیرطبیعی واژن، بهویژه پس از یائسگی
این علائم در بیشتر مواقع به دلیل بیماریهای خوشخیم مانند مشکلات گوارشی، عفونت ادراری یا کیستهای غیرسرطانی ایجاد میشوند. اما تفاوت مهم این است که نشانههای سرطان معمولاً تازه هستند، به دفعات تکرار میشوند، با گذشت زمان ادامه پیدا میکنند یا بهتدریج شدیدتر میشوند.
زنی که همیشه پس از خوردن بعضی غذاها نفخ داشته است، لزوماً نباید نگران سرطان باشد. اما نفخی که بهتازگی ایجاد شده، بیشتر روزها وجود دارد و برای چند هفته ادامه پیدا میکند، نیازمند بررسی است. شناخت وضعیت طبیعی بدن و توجه به تغییرات جدید، یکی از مهمترین ابزارهای زنان برای محافظت از سلامت خود است.
آیا آزمایش پاپ اسمیر سرطان تخمدان را نشان میدهد؟
یکی از باورهای نادرست این است که آزمایش پاپ اسمیر تمام سرطانهای دستگاه تولیدمثل زنان را تشخیص میدهد. پاپ اسمیر برای غربالگری سرطان دهانه رحم به کار میرود و سرطان تخمدان را بررسی نمیکند.
در حال حاضر برای زنان بدون علامت و دارای خطر معمول، آزمایش غربالگری ساده و قابل اعتمادی برای سرطان تخمدان وجود ندارد. سونوگرافی واژینال و آزمایش خون CA-125 ممکن است در بررسی زنی که علائم، توده یا خطر ارثی بالا دارد مورد استفاده قرار گیرند، اما برای غربالگری همگانی مناسب نیستند.
مقدار CA-125 ممکن است در سرطان تخمدان افزایش یابد، اما بیماریهای غیرسرطانی مانند اندومتریوز، فیبروم رحم، عفونت لگن یا حتی بعضی شرایط طبیعی بدن نیز میتوانند آن را بالا ببرند. از طرف دیگر، برخی زنان مبتلا به سرطان تخمدان ممکن است CA-125 طبیعی داشته باشند. بنابراین، این آزمایش بهتنهایی نمیتواند سرطان را تأیید یا رد کند.
پزشک چگونه بیماری را بررسی میکند؟
اگر زنی علائم مشکوک داشته باشد، پزشک ابتدا درباره زمان شروع نشانهها، سابقه پزشکی و سرطانهای خانوادگی سؤال میکند. معاینه شکم و لگن نیز ممکن است انجام شود. در صورت نیاز، سونوگرافی، آزمایش خون یا تصویربرداریهایی مانند سیتیاسکن درخواست میشوند.
اگر تودهای دیده شود، شکل، اندازه و ویژگیهای آن بررسی خواهد شد. همه کیستها و تودههای تخمدانی سرطان نیستند و بسیاری از آنها، بهویژه در زنان جوانتر، خوشخیماند. تشخیص قطعی سرطان معمولاً پس از بررسی بافت توسط متخصص آسیبشناسی انجام میشود.
در صورت احتمال سرطان، مراجعه به متخصص سرطانهای زنان اهمیت زیادی دارد. این پزشکان در جراحی و درمان سرطانهای تخمدان، رحم و دیگر بخشهای دستگاه تولیدمثل زنان تخصص دارند.
نقش ژنتیک و مشاوره خانوادگی
زنی که خود یا بستگان نزدیکش سابقه سرطان تخمدان، پستان، رحم، لوزالمعده یا روده بزرگ دارند، بهتر است این موضوع را با پزشک مطرح کند. در بعضی خانوادهها، آزمایش ژنتیک میتواند وجود تغییراتی مانند BRCA1، BRCA2 یا ژنهای مرتبط با سندرم لینچ را مشخص کند.
آزمایش ژنتیک برای همه ضروری نیست و بهتر است با مشاوره مناسب انجام شود. نتیجه آن ممکن است بر برنامه مراقبتی خود فرد و حتی اعضای خانواده اثر بگذارد. زنان دارای خطر ارثی بالا ممکن است به مراقبت تخصصیتر و در برخی شرایط به اقدامات پیشگیرانه نیاز داشته باشند.
برداشتن تخمدانها بدون دلیل پزشکی تصمیم سادهای نیست، زیرا میتواند باعث یائسگی ناگهانی و افزایش خطر مشکلات استخوانی، قلبی و برخی عوارض دیگر شود. چنین تصمیمی باید تنها پس از بررسی دقیق خطرها و فواید و گفتوگو با پزشک متخصص گرفته شود.
آیا میتوان از سرطان تخمدان پیشگیری کرد؟
هیچ راهی وجود ندارد که بتواند صددرصد از سرطان تخمدان جلوگیری کند. با این حال، برخی اقدامات ممکن است در افراد مشخص خطر را کاهش دهند. حفظ وزن سالم، فعالیت بدنی منظم، ترک سیگار و پیگیری بیماریهایی مانند اندومتریوز برای سلامت عمومی بدن مفید هستند.
برخی روشهای پیشگیری پزشکی مانند استفاده از قرصهای ضدبارداری یا جراحیهای کاهشدهنده خطر ممکن است در گروههای خاص مطرح شوند، اما هرکدام فواید و عوارض خود را دارند و نباید فقط برای پیشگیری از سرطان، بدون بررسی پزشکی انتخاب شوند.
زنانی که قرار است به دلایل دیگری تحت جراحی لگن یا بستن لولهها قرار گیرند، میتوانند درباره نقش احتمالی برداشتن لولههای رحمی در کاهش خطر بعضی سرطانها از پزشک سؤال کنند. این تصمیم نیز به سن، سابقه خانوادگی، برنامه باروری و سلامت کلی فرد بستگی دارد.
چه زمانی مراجعه به پزشک ضروری است؟
نفخ، درد لگن، احساس سیری سریع یا تغییرات ادراری که برای چند هفته ادامه پیدا کرده یا مرتب تکرار میشوند، نباید نادیده گرفته شوند. خونریزی واژینال پس از یائسگی نیز همیشه باید بررسی شود.
مراجعه به پزشک به معنای وجود سرطان نیست. در بیشتر موارد علت علائم بیماری سادهتری است، اما بررسی زودهنگام میتواند نگرانی را برطرف کند یا در صورت وجود مشکل جدی، درمان را سریعتر آغاز نماید.
اگر علائم پس از یک معاینه همچنان ادامه داشتند، بیمار حق دارد دوباره مراجعه کند، جزئیات نشانهها را توضیح دهد یا نظر پزشک دیگری را بخواهد. یادداشت کردن زمان، شدت و دفعات علائم میتواند به پزشک در تشخیص کمک کند.
سخن پایانی
مهمترین پیام درباره سرطان تخمدان، توجه به تغییرات بدن است. زنان نباید نفخ مداوم، فشار لگنی، سیری زودرس یا تغییرات تازه در ادرار و دفع را ماهها تحمل کنند و آن را صرفاً بخشی از افزایش سن بدانند.
در نبود یک آزمایش غربالگری عمومی و قابل اعتماد، شناخت سابقه خانوادگی و جدی گرفتن علائم تازه اهمیت ویژهای دارد. بیشتر این نشانهها سرطان نیستند، اما تنها یک ارزیابی پزشکی میتواند علت واقعی آنها را مشخص کند.
مراقبت از سلامت زنان با ترس آغاز نمیشود؛ با آگاهی آغاز میشود. زنی که بدن خود را میشناسد، تغییرات غیرعادی را پیگیری میکند و معاینات پزشکی را به تأخیر نمیاندازد، گام بزرگی برای حفظ سلامت، آرامش و کیفیت زندگی خود برداشته است.