سرطان تخمدان شاید به اندازه سرطان پستان دربارهاش صحبت نشود، اما یکی از بیماریهای مهم زنان است که شناخت علائم آن میتواند در تشخیص زودتر بیماری نقش مهمی داشته باشد. مشکل اصلی این سرطان آن است که در مراحل اولیه ممکن است علائم واضحی ایجاد نکند یا نشانههای آن با مشکلات ساده گوارشی، افزایش وزن، یائسگی یا ناراحتیهای معمول شکمی اشتباه گرفته شود.
تخمدانها دو عضو کوچک در دستگاه تولیدمثل زنان هستند که علاوه بر آزاد کردن تخمک، هورمونهایی مانند استروژن و پروژسترون تولید میکنند. سرطان زمانی ایجاد میشود که سلولهای غیرطبیعی در تخمدان یا بافتهای مرتبط شروع به رشد کنترلنشده کنند.
نکته مهم این است که هر درد یا کیست تخمدان به معنای سرطان نیست. کیستهای تخمدان بسیار شایعاند و بیشتر آنها خوشخیم هستند. با این حال، تغییرات جدید و مداوم، بهخصوص پس از یائسگی، باید جدی گرفته شوند.
چرا تشخیص سرطان تخمدان دشوار است؟
برخلاف سرطان دهانه رحم که آزمایش پاپ اسمیر میتواند تغییرات پیشسرطانی آن را شناسایی کند، برای سرطان تخمدان در زنان بدون علامت و با خطر معمول، آزمایش غربالگری روتینی که بتواند با اطمینان بیماری را در مراحل اولیه پیدا کند وجود ندارد.
به همین دلیل آگاهی زنان از بدن خود اهمیت زیادی پیدا میکند. اگر علائمی که قبلاً وجود نداشتهاند بهطور مکرر ظاهر شوند و طی چند هفته برطرف نشوند، بهتر است با پزشک در میان گذاشته شوند.
علائمی که نباید نادیده گرفته شوند
سرطان تخمدان میتواند علائم مختلفی ایجاد کند. مهمترین آنها عبارتاند از:
- نفخ یا بزرگ شدن مداوم شکم
- احساس فشار یا درد در لگن و پایین شکم
- احساس سیری سریع هنگام غذا خوردن
- کاهش اشتها
- تکرر یا فوریت ادرار
- تغییر غیرعادی در عادات روده مانند یبوست
- خستگی غیرمعمول
- کمردرد بدون علت مشخص
- کاهش یا افزایش وزن غیرقابل توضیح
- خونریزی غیرطبیعی واژینال، بهخصوص پس از یائسگی
داشتن یکی از این علائم به معنی سرطان نیست. مشکلات گوارشی و بیماریهای خوشخیم زنان بسیار شایعتر هستند. آنچه اهمیت دارد جدید بودن، تکرار شدن و ادامهدار بودن علائم است.
چه کسانی بیشتر در معرض خطر هستند؟
افزایش سن یکی از مهمترین عوامل خطر است و بسیاری از موارد سرطان تخمدان پس از یائسگی تشخیص داده میشوند.
سابقه خانوادگی نیز اهمیت دارد. زنانی که مادر، خواهر یا دخترشان به سرطان تخمدان مبتلا شده است یا در خانواده آنها موارد متعدد سرطان پستان، تخمدان، پانکراس یا پروستات وجود دارد، باید این موضوع را با پزشک مطرح کنند.
برخی تغییرات ارثی ژنتیکی، بهخصوص جهشهای BRCA1 و BRCA2، میتوانند خطر سرطان تخمدان و پستان را افزایش دهند. سندرم ارثی لینچ نیز با افزایش خطر برخی سرطانها از جمله سرطان تخمدان ارتباط دارد.
در چنین خانوادههایی مشاوره ژنتیک میتواند بسیار ارزشمند باشد.
آیا آزمایش خون CA-125 سرطان را تشخیص میدهد؟
آزمایش CA-125 گاهی در بررسی یا پیگیری سرطان تخمدان استفاده میشود، اما آزمایش مناسبی برای غربالگری عمومی تمام زنان نیست.
میزان CA-125 ممکن است در برخی زنان مبتلا به سرطان تخمدان بالا باشد، اما بیماریهای غیرسرطانی مانند اندومتریوز و بعضی مشکلات دیگر نیز میتوانند آن را افزایش دهند. از سوی دیگر، بعضی زنان مبتلا به سرطان تخمدان ممکن است CA-125 طبیعی داشته باشند.
بنابراین نباید تنها بر اساس این آزمایش درباره وجود یا عدم وجود سرطان نتیجهگیری کرد.
پزشک چگونه بیماری را بررسی میکند؟
اگر علائم یا سابقه پزشکی باعث نگرانی شود، پزشک ممکن است پس از معاینه لگن، سونوگرافی و آزمایشهای خون را درخواست کند. در بعضی شرایط تصویربرداریهای تکمیلی مانند CT Scan نیز لازم میشود.
اگر توده مشکوکی پیدا شود، بررسی توسط متخصص زنان یا متخصص سرطانهای زنان اهمیت زیادی دارد. تشخیص قطعی سرطان معمولاً با بررسی بافت توسط پاتولوژی انجام میشود.
آیا میتوان از سرطان تخمدان پیشگیری کرد؟
هیچ روش سادهای وجود ندارد که بتواند از تمام موارد سرطان تخمدان جلوگیری کند، اما شناخت عوامل خطر و بررسی سابقه خانوادگی اهمیت زیادی دارد.
در زنانی که دارای جهشهای ژنتیکی پرخطر هستند، پزشکان ممکن است پس از پایان برنامه فرزندآوری درباره روشهای کاهش خطر، از جمله جراحی پیشگیرانه لولههای فالوپ و تخمدانها، صحبت کنند. این تصمیم بسیار شخصی و تخصصی است و باید پس از مشاوره دقیق پزشکی و ژنتیکی گرفته شود.
استفاده از قرصهای ضدبارداری نیز در مطالعات با کاهش خطر سرطان تخمدان ارتباط داشته است، اما این داروها فواید و خطرات دیگری نیز دارند و نباید صرفاً برای پیشگیری از سرطان بدون مشورت پزشک مصرف شوند.
سبک زندگی سالم همچنان اهمیت دارد
هیچ ماده غذایی یا مکملی نمیتواند تضمین کند که فرد به سرطان تخمدان مبتلا نخواهد شد. با این حال، حفظ وزن مناسب، فعالیت بدنی منظم، مصرف سبزیجات، میوهها، غلات کامل و منابع سالم پروتئین و پرهیز از دخانیات برای سلامت عمومی و کاهش خطر بسیاری از بیماریهای مزمن و برخی سرطانها مفید است.
تبلیغات مربوط به مکملهایی که ادعا میکنند «از سرطان جلوگیری میکنند» باید با احتیاط دیده شوند. مصرف بیرویه بعضی مکملها نهتنها سودی ندارد، بلکه ممکن است عوارض ایجاد کند یا با داروهای دیگر تداخل داشته باشد.
یائسگی و علائمی که نباید عادی تلقی شوند
بسیاری از زنان پس از یائسگی افزایش وزن، تغییر در دستگاه گوارش یا نفخ را بخشی طبیعی از افزایش سن میدانند. در بیشتر مواقع نیز علت سرطان نیست، اما ایجاد یک الگوی جدید و مداوم ارزش بررسی دارد.
بهخصوص خونریزی واژینال پس از یائسگی باید همیشه توسط پزشک بررسی شود. این علامت میتواند دلایل مختلفی داشته باشد، اما نباید بدون ارزیابی پزشکی نادیده گرفته شود.
درمان سرطان تخمدان
درمان به نوع سرطان، مرحله بیماری، سن و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد. جراحی و شیمیدرمانی از درمانهای اصلی هستند و در بعضی بیماران درمانهای هدفمند یا داروهای جدیدتر نیز مورد استفاده قرار میگیرند.
پیشرفت پزشکی در سالهای اخیر امکان انتخاب درمان بر اساس ویژگیهای ژنتیکی و مولکولی بعضی تومورها را فراهم کرده است. به همین دلیل آزمایشهای ژنتیکی و بررسی دقیق نوع سرطان میتواند در انتخاب درمان مناسب نقش داشته باشد.
ترس نباید مانع مراجعه به پزشک شود
گاهی زنان از ترس شنیدن خبر بد، مراجعه به پزشک را به تعویق میاندازند. اما بیشتر علائم شکمی و لگنی ناشی از سرطان نیستند و بررسی پزشکی میتواند نگرانی را برطرف کند. اگر هم بیماری جدی وجود داشته باشد، تشخیص زودتر معمولاً فرصتهای درمانی بیشتری در اختیار بیمار و پزشک قرار میدهد.
چند نکته مهم برای زنان
بدن خود را بشناسید و تغییرات جدید را نادیده نگیرید. اگر نفخ، درد لگنی، احساس سیری سریع یا تغییر در ادرار و دفع برای شما تازگی دارد و مرتب تکرار میشود، با پزشک صحبت کنید.
سابقه سرطان در خانواده را نیز جدی بگیرید. دانستن اینکه مادر، خواهر، مادربزرگ یا بستگان نزدیک به چه نوع سرطانی مبتلا بودهاند میتواند اطلاعات مهمی درباره خطر ژنتیکی شما در اختیار پزشک قرار دهد.
همچنین به یاد داشته باشید که پاپ اسمیر آزمایش سرطان تخمدان نیست و نتیجه طبیعی آن به معنای رد سرطان تخمدان نیست.
سخن پایانی
هدف از شناخت سرطان تخمدان ایجاد ترس نیست؛ هدف این است که زنان بدانند چه تغییراتی ارزش بررسی پزشکی دارند. این بیماری میتواند در ابتدا نشانههایی مبهم داشته باشد و همین مسئله اهمیت توجه به تغییرات مداوم بدن را بیشتر میکند.
نفخی که مرتب بازمیگردد، احساس سیری غیرمعمول، درد مداوم لگن یا تغییر تازه در عادات ادراری و گوارشی نباید ماهها بدون بررسی باقی بماند.
معاینات منظم، شناخت سابقه خانوادگی، مشاوره ژنتیک برای افراد پرخطر و مراجعه به پزشک هنگام بروز علائم غیرعادی، ابزارهایی هستند که زنان در اختیار دارند.
گاهی یک تغییر کوچک در بدن فقط یک مشکل ساده و گذراست؛ اما توجه به همان تغییر کوچک میتواند در مواردی زمینه تشخیص زودتر یک بیماری مهم را فراهم کند. در سلامت زنان، آگاهی و اقدام بهموقع همیشه ارزشمندتر از انتظار و نگرانی است.