وقتی صحبت از سرطانهای مهم مردان میشود، بسیاری ابتدا به سرطان پروستات فکر میکنند. اما سرطان روده بزرگ نیز یکی از سرطانهای مهم و جدی در مردان است؛ بیماریای که ویژگی متفاوت و امیدوارکنندهای دارد: در بسیاری از موارد میتوان تغییرات پیشسرطانی را سالها قبل از تبدیل شدن به سرطان پیدا و حذف کرد.
سرطان روده بزرگ معمولاً از رشدهای کوچکی به نام «پولیپ» در داخل روده آغاز میشود. بیشتر پولیپها سرطان نیستند، اما بعضی از آنها ممکن است طی سالها به سرطان تبدیل شوند. انجام غربالگری در زمان مناسب میتواند این پولیپها را قبل از سرطانی شدن شناسایی کند.
مشکل اینجاست که سرطان روده بزرگ در مراحل اولیه اغلب علامت واضحی ندارد. به همین دلیل احساس سالم بودن دلیل کافی برای به تعویق انداختن غربالگری نیست.
سرطان روده بزرگ چگونه ایجاد میشود؟
روده بزرگ آخرین بخش دستگاه گوارش است. سلولهای پوشاننده دیواره روده دائماً در حال بازسازی هستند. گاهی تغییراتی در DNA این سلولها ایجاد میشود و رشد آنها از کنترل طبیعی خارج میشود.
برخی از این سلولها ابتدا به شکل پولیپ ظاهر میشوند. همه پولیپها خطرناک نیستند، اما بعضی انواع آنها احتمال بیشتری برای تبدیل شدن به سرطان دارند.
این فرایند معمولاً آهسته است و همین موضوع فرصت ارزشمندی برای پیشگیری فراهم میکند.
از چه سنی باید غربالگری را شروع کرد؟
برای بیشتر بزرگسالانی که خطر متوسط دارند، امروزه شروع غربالگری سرطان روده بزرگ از ۴۵ سالگی توصیه میشود.
اما همه افراد یکسان نیستند. مردانی که سابقه خانوادگی سرطان روده بزرگ یا پولیپهای پیشرفته دارند، ممکن است لازم باشد غربالگری را زودتر آغاز کنند.
افراد مبتلا به بعضی بیماریهای التهابی روده یا سندرمهای ژنتیکی ارثی نیز ممکن است برنامه غربالگری متفاوتی داشته باشند.
بنابراین اگر پدر، مادر، خواهر یا برادر شما سابقه سرطان روده بزرگ داشته است، حتماً این موضوع را به پزشک اطلاع دهید.
کولونوسکوپی چیست؟
در کولونوسکوپی، پزشک با استفاده از لولهای باریک و انعطافپذیر که دوربین کوچکی در انتهای آن قرار دارد، داخل روده بزرگ را مشاهده میکند.
مزیت مهم کولونوسکوپی این است که اگر پزشک پولیپی پیدا کند، معمولاً میتواند همان زمان آن را بردارد و برای بررسی آزمایشگاهی ارسال کند.
به این ترتیب کولونوسکوپی فقط یک روش تشخیص سرطان نیست؛ در بسیاری از موارد میتواند با برداشتن پولیپهای پیشسرطانی از ایجاد سرطان جلوگیری کند.
آیا کولونوسکوپی تنها راه غربالگری است؟
خیر. امروزه گزینههای دیگری نیز وجود دارند.
برخی آزمایشهای مدفوع میتوانند وجود خون مخفی یا تغییرات خاص مرتبط با سرطان را بررسی کنند. بعضی از این آزمایشها در خانه انجام میشوند و نمونه برای آزمایشگاه ارسال میشود.
تعداد دفعات انجام هر روش متفاوت است. همچنین اگر نتیجه بعضی آزمایشهای غیرتهاجمی مثبت باشد، برای بررسی دقیقتر معمولاً کولونوسکوپی لازم خواهد بود.
انتخاب بهترین روش باید با توجه به سن، سابقه خانوادگی، وضعیت سلامت و ترجیح بیمار با پزشک انجام شود. مهمتر از انتخاب یک آزمایش خاص، این است که فرد غربالگری مناسب را انجام دهد و آن را مرتب به تعویق نیندازد.
علائمی که نباید نادیده گرفته شوند
سرطان روده بزرگ در مراحل اولیه ممکن است هیچ علامتی ایجاد نکند. اما با پیشرفت بیماری ممکن است نشانههایی ظاهر شوند، از جمله:
- وجود خون در مدفوع
- تغییر مداوم در عادات دفع
- یبوست یا اسهال جدید و طولانی
- باریک شدن غیرمعمول مدفوع
- احساس تخلیه نشدن کامل روده
- درد یا گرفتگی مداوم شکم
- ضعف و خستگی غیرعادی
- کمخونی بدون علت مشخص
- کاهش وزن ناخواسته
وجود این علائم لزوماً به معنای سرطان نیست. هموروئید، عفونتها و بسیاری مشکلات دیگر نیز میتوانند علائم مشابهی ایجاد کنند. اما تغییر جدید و مداوم باید بررسی شود.
خون در مدفوع را فقط به هموروئید نسبت ندهید
این اشتباه بسیار رایج است.
هموروئید میتواند باعث خونریزی شود و در بسیاری از افراد نیز علت واقعاً همین است. اما تشخیص علت خونریزی بدون بررسی پزشکی درست نیست، بهخصوص اگر خونریزی تازه شروع شده باشد یا فرد در سن غربالگری سرطان روده بزرگ قرار داشته باشد.
گاهی همین تصور که «حتماً هموروئید است» باعث تأخیر در تشخیص یک بیماری جدیتر میشود.
سبک زندگی چه نقشی دارد؟
هیچ رژیم غذایی نمیتواند تضمین کند که فرد هرگز به سرطان مبتلا نمیشود، اما سبک زندگی بر خطر سرطان روده بزرگ تأثیر دارد.
برای کاهش خطر و حفظ سلامت عمومی توصیه میشود:
- وزن سالم حفظ شود.
- فعالیت بدنی منظم انجام شود.
- سبزیجات، میوهها و غلات کامل بیشتر مصرف شوند.
- حبوبات و منابع غذایی پرفیبر در برنامه غذایی قرار گیرند.
- مصرف گوشتهای فرآوریشده مانند سوسیس، کالباس و هاتداگ محدود شود.
- مصرف زیاد گوشت قرمز کاهش یابد.
- از دخانیات پرهیز شود.
- مصرف الکل محدود یا حذف شود.
این عادتها علاوه بر روده، برای سلامت قلب، کنترل وزن و پیشگیری از دیابت نیز مفید هستند.
چرا فیبر اهمیت دارد؟
غذاهای پرفیبر به عملکرد طبیعی دستگاه گوارش کمک میکنند. سبزیجات، میوه، عدس، لوبیا، نخود، جو دوسر و غلات کامل از منابع مناسب فیبر هستند.
بهتر است افزایش فیبر بهتدریج انجام شود و همراه آن آب کافی مصرف شود، زیرا افزایش ناگهانی فیبر در بعضی افراد میتواند باعث نفخ و ناراحتی شکمی شود.
سابقه خانوادگی را بشناسید
یکی از پرسشهای مهمی که هر مرد باید بتواند پاسخ دهد این است: آیا کسی در خانواده من سرطان روده بزرگ داشته است؟
تنها دانستن اینکه «در خانواده سرطان داشتهایم» کافی نیست. اگر امکان دارد، باید بدانید چه کسی، چه نوع سرطانی و تقریباً در چه سنی به آن مبتلا شده است.
سرطان روده بزرگ در سنین پایینتر یا وجود چند مورد سرطان روده و برخی سرطانهای دیگر در یک خانواده میتواند پزشک را به بررسی عوامل ژنتیکی سوق دهد.
اگر پولیپ پیدا شد، یعنی سرطان داریم؟
خیر.
پولیپ به معنای سرطان نیست. بسیاری از پولیپها کاملاً خوشخیم هستند. اما بعضی از آنها تغییراتی دارند که احتمال سرطانی شدنشان در آینده بیشتر است.
پس از برداشتن پولیپ، نوع و اندازه آن در آزمایشگاه بررسی میشود و پزشک بر اساس نتیجه تعیین میکند کولونوسکوپی بعدی چه زمانی انجام شود.
ترس از کولونوسکوپی
بعضی افراد سالها غربالگری را عقب میاندازند، چون از کولونوسکوپی یا آمادهسازی قبل از آن میترسند.
واقعیت این است که آمادهسازی روده برای بسیاری از افراد خوشایند نیست، اما خود کولونوسکوپی معمولاً با داروهای آرامبخش یا بیهوشی سبک انجام میشود و بسیاری از بیماران ناراحتی قابل توجهی احساس نمیکنند.
چند ساعت ناراحتی برای انجام آزمایشی که میتواند یک پولیپ خطرناک را سالها پیش از تبدیل شدن به سرطان پیدا کند، ارزش زیادی دارد.
آیا بعد از ۴۵ سالگی همه باید فوراً کولونوسکوپی کنند؟
نه لزوماً. توصیه اصلی، آغاز غربالگری مناسب است و کولونوسکوپی یکی از گزینههای مهم آن محسوب میشود.
پزشک میتواند درباره روشهای مختلف، مزایا، محدودیتها و فاصله زمانی آزمایشها توضیح دهد تا بهترین گزینه برای هر فرد انتخاب شود.
افرادی که علائم دارند نیز نباید منتظر رسیدن به سن غربالگری بمانند. وجود علائم مشکوک موضوع جداگانهای است و ممکن است در هر سنی نیازمند بررسی باشد.
سخن پایانی
سرطان روده بزرگ از آن بیماریهایی است که در بسیاری از موارد فرصتی طولانی برای جلوگیری از آن وجود دارد. پولیپی که امروز پیدا و برداشته میشود، ممکن است سرطانی باشد که هرگز فرصت شکل گرفتن پیدا نخواهد کرد.
مردان بالای ۴۵ سال بهتر است درباره غربالگری با پزشک خود صحبت کنند و کسانی که سابقه خانوادگی دارند، این موضوع را حتی زودتر مطرح کنند.
وجود خون در مدفوع، تغییر مداوم عادات دفع، کاهش وزن بیدلیل یا کمخونی نیز نباید ماهها نادیده گرفته شود.
غربالگری سرطان روده شاید موضوع خوشایندی برای صحبت در جمع دوستان یا خانواده نباشد، اما چند دقیقه گفتوگو با پزشک و انجام یک آزمایش مناسب میتواند سالهای زیادی به زندگی اضافه کند. در مورد سرطان روده بزرگ، بهترین خبر پزشکی شاید همین باشد: گاهی میتوان سرطان را قبل از آنکه اصلاً سرطان شود، متوقف کرد.