ممکن است مردی صبح مانند همیشه از خواب بیدار شود، قهوهاش را بنوشد و برای رفتن به محل کار آماده شود، اما ناگهان هنگام صحبت کردن کلماتش نامفهوم شوند، یک طرف صورتش پایین بیفتد یا نتواند یکی از دستهایش را بالا نگه دارد. شاید اطرافیان تصور کنند خسته است، قندش پایین آمده یا کمی استراحت مشکل را حل میکند. همین چند دقیقه انتظار میتواند اشتباهی بسیار خطرناک باشد.
سکته مغزی یک اورژانس پزشکی است. هنگامی که جریان خون به بخشی از مغز قطع شود یا یکی از رگهای مغزی پاره شود، سلولهای مغز شروع به آسیب دیدن میکنند. هرچه درمان سریعتر آغاز شود، احتمال نجات جان بیمار و کاهش آسیبهای دائمی بیشتر خواهد بود.
سکته مغزی چیست؟
مغز برای فعالیت مداوم به اکسیژن و مواد غذایی موجود در خون نیاز دارد. اگر جریان خون به قسمتی از مغز متوقف شود، سلولهای آن منطقه نمیتوانند بهطور طبیعی فعالیت کنند.
بیشتر سکتههای مغزی از نوع ایسکمیک هستند؛ یعنی لخته یا انسداد یک رگ مانع رسیدن خون به بخشی از مغز میشود.
نوع دیگر، سکته هموراژیک یا خونریزی مغزی است که در آن یک رگ پاره شده و خون وارد بافت مغز یا فضای اطراف آن میشود.
تشخیص نوع سکته اهمیت زیادی دارد، زیرا درمان این دو نوع متفاوت است.
قانون FAST را به خاطر بسپارید
یکی از سادهترین روشهای شناخت علائم سکته مغزی، عبارت FAST است:
F – Face:
از فرد بخواهید لبخند بزند. آیا یک طرف صورت افتاده یا نامتقارن است؟
A – Arms:
از او بخواهید هر دو دست را بالا ببرد. آیا یک دست پایین میافتد یا نمیتواند آن را بالا نگه دارد؟
S – Speech:
از فرد بخواهید یک جمله ساده بگوید. آیا صحبت او نامفهوم، عجیب یا دشوار شده است؟
T – Time:
اگر هرکدام از این علائم وجود دارد، زمان را از دست ندهید و فوراً با 911 تماس بگیرید.
حتی اگر علائم بعد از چند دقیقه از بین بروند، باز هم نیاز به ارزیابی فوری پزشکی وجود دارد.
علائم دیگری که باید جدی گرفته شوند
سکته مغزی همیشه فقط با افتادگی صورت یا ضعف دست ظاهر نمیشود. نشانههای دیگر ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- بیحسی یا ضعف ناگهانی صورت، دست یا پا، بهخصوص در یک طرف بدن
- گیجی ناگهانی
- مشکل در فهم صحبت دیگران
- اختلال ناگهانی بینایی در یک یا هر دو چشم
- سرگیجه شدید یا از دست دادن تعادل
- مشکل ناگهانی در راه رفتن
- سردرد بسیار شدید و ناگهانی بدون علت مشخص
کلمه کلیدی در بسیاری از این علائم «ناگهانی» است.
سکته کوچک را کوچک نشمارید
گاهی جریان خون مغز برای مدت کوتاهی مختل میشود و علائم پس از چند دقیقه یا چند ساعت کاملاً از بین میروند. این حالت را حمله ایسکمیک گذرا یا TIA مینامند.
بعضی افراد پس از بهتر شدن میگویند: «خوب شدم، پس چیزی نبود.»
این برداشت خطرناک است. TIA میتواند هشداری برای وقوع سکته بزرگتر در آینده نزدیک باشد. حتی اگر علائم کاملاً برطرف شوند، فرد باید فوراً ارزیابی پزشکی شود.
چرا سرعت درمان اهمیت دارد؟
در بعضی سکتههای ناشی از لخته، داروهای مخصوص میتوانند به باز شدن رگ کمک کنند. در برخی بیماران نیز پزشکان میتوانند با روشهای تخصصی، لخته را از داخل رگ خارج کنند.
اما این درمانها برای همه مناسب نیستند و زمان شروع علائم در تصمیمگیری بسیار اهمیت دارد.
به همین دلیل باید زمان تقریبی شروع علائم یا آخرین زمانی که بیمار کاملاً طبیعی بوده است به نیروهای اورژانس گفته شود.
چه کسانی بیشتر در معرض خطر هستند؟
برخی عوامل خطر قابل تغییر نیستند، مانند افزایش سن و سابقه خانوادگی. اما بسیاری از عوامل مهم قابل کنترلاند.
از مهمترین آنها میتوان به این موارد اشاره کرد:
- فشار خون بالا
- سیگار
- دیابت
- کلسترول بالا
- اضافهوزن و چاقی
- کمتحرکی
- مصرف زیاد الکل
- بیماریهای قلبی
- برخی اختلالات ضربان قلب مانند فیبریلاسیون دهلیزی
در میان این عوامل، کنترل فشار خون اهمیت بسیار زیادی دارد.
قلب و مغز ارتباط نزدیکی دارند
بعضی سکتهها از لختهای ناشی میشوند که در قلب تشکیل شده و سپس از طریق جریان خون به مغز میرسد.
یکی از بیماریهای مهم در این زمینه فیبریلاسیون دهلیزی یا AFib است؛ نوعی نامنظمی ضربان قلب که ممکن است در بعضی افراد بدون علامت باشد.
در بیماران مشخص، پزشک ممکن است داروهای رقیقکننده خون تجویز کند تا خطر تشکیل لخته کاهش پیدا کند. این داروها نباید بدون نظر پزشک شروع یا قطع شوند.
فشار خون؛ دشمن خاموش مغز
فشار خون بالا ممکن است سالها هیچ علامتی نداشته باشد، اما در همین مدت به دیواره رگهای مغز آسیب بزند.
اندازهگیری منظم فشار خون و مصرف صحیح داروهای تجویزشده از مؤثرترین راههای کاهش خطر سکته مغزی است.
یکی از اشتباهات رایج این است که فرد پس از طبیعی شدن فشار خون، دارو را قطع میکند. در بسیاری از موارد فشار خون دقیقاً به دلیل مصرف دارو طبیعی شده است.
سیگار و رگهای مغز
مواد موجود در دود سیگار به دیواره رگها آسیب میزنند و احتمال تشکیل لخته را افزایش میدهند.
ترک سیگار در هر سنی مفید است. بدن پس از ترک بهتدریج شروع به ترمیم میکند و خطر بیماریهای قلبی و عروقی کاهش مییابد.
حرکت، غذایی برای مغز
فعالیت بدنی منظم به کنترل فشار خون، وزن، قند خون و کلسترول کمک میکند.
پیادهروی سریع، شنا، دوچرخهسواری یا فعالیتهای مشابه در بیشتر روزهای هفته میتوانند بخشی از برنامه سلامت باشند. برای بیشتر بزرگسالان حدود ۱۵۰ دقیقه فعالیت هوازی متوسط در هفته هدف مناسبی است، مگر اینکه پزشک به دلیل شرایط خاص توصیه دیگری داشته باشد.
بشقابی که از مغز محافظت میکند
رژیم غذایی مناسب برای سلامت رگها معمولاً شامل مقدار بیشتری از:
- سبزیجات
- میوهها
- حبوبات
- غلات کامل
- ماهی
- مغزها و دانهها
- چربیهای سالم
است.
در مقابل، مصرف زیاد نمک، غذاهای فرآوریشده، گوشتهای فرآوریشده، نوشیدنیهای شیرین و چربیهای ناسالم بهتر است محدود شود.
کاهش نمک بهویژه برای مردانی که فشار خون بالا دارند اهمیت زیادی دارد.
آسپرین برای همه مناسب نیست
برخی افراد تصور میکنند مصرف روزانه آسپرین راه سادهای برای جلوگیری از سکته است. اما آسپرین میتواند خطر خونریزی را افزایش دهد و برای همه افراد مناسب نیست.
تصمیم درباره مصرف آسپرین یا داروهای رقیقکننده خون باید بر اساس سابقه پزشکی و ارزیابی خطر توسط پزشک انجام شود.
هنگام مشاهده علائم چه کار کنیم؟
اگر علائم سکته مشاهده شد:
فوراً با 911 تماس بگیرید.
بیمار نباید خودش رانندگی کند. نیروهای اورژانس میتوانند وضعیت او را ارزیابی کرده و بیمارستان را پیش از رسیدن آماده کنند.
منتظر نمانید تا علائم بهتر شوند، بیمار نخوابد تا «حال او جا بیاید» و برای مراجعه به بیمارستان تا صبح صبر نکنید.
در سکته مغزی، زمان بخشی از درمان است.
سخن پایانی
بسیاری از مردان برای درد کمر، مشکلات خودرو یا حتی خرابی تلفن همراه سریعاً دنبال راهحل میگردند، اما ضعف ناگهانی دست یا اختلال کوتاه در صحبت کردن را ممکن است با جمله «چیزی نیست، خوب میشوم» نادیده بگیرند.
در مورد مغز، این چند دقیقه میتواند تفاوت میان بازگشت به زندگی عادی و یک ناتوانی دائمی باشد.
شناخت قانون FAST، کنترل فشار خون، ترک سیگار، مدیریت دیابت و کلسترول، ورزش و مراجعه منظم به پزشک از مهمترین ابزارهای پیشگیری هستند.
و یک قانون باید همیشه در ذهن بماند: اگر صورت ناگهان افتاد، دست ضعیف شد یا صحبت تغییر کرد، منتظر نمانید. با 911 تماس بگیرید. در سکته مغزی، هر دقیقه ارزش دارد.