بسیاری از زنان در طول زندگی خود با قاعدگی‌های سنگین، دردهای لگنی، احساس فشار در پایین شکم یا تکرر ادرار روبه‌رو می‌شوند. گاهی این مشکلات را بخشی طبیعی از زندگی زنانه می‌دانند و سال‌ها تحمل می‌کنند؛ در حالی که ممکن است علت آن وجود توده‌هایی به نام «فیبروم رحم» باشد.
فیبروم رحم یکی از شایع‌ترین توده‌های خوش‌خیم دستگاه تولیدمثل زنان است. این توده‌ها ممکن است بسیار کوچک باشند یا به اندازه‌ای رشد کنند که شکل رحم را تغییر دهند. بعضی زنان تنها یک فیبروم دارند و برخی دیگر چندین توده با اندازه‌های متفاوت.
خبر امیدوارکننده این است که فیبروم‌ها تقریباً همیشه خوش‌خیم هستند و بسیاری از زنان مبتلا هیچ‌گاه به درمان نیاز پیدا نمی‌کنند. با این حال، در بعضی افراد، خونریزی شدید، کم‌خونی، درد و فشار بر اندام‌های مجاور می‌تواند کیفیت زندگی را به‌شدت کاهش دهد.
رحم از بافت عضلانی تشکیل شده است. فیبروم یا «لیومیوم» زمانی ایجاد می‌شود که گروهی از سلول‌های عضلانی و بافت همبند به‌صورت غیرطبیعی تکثیر شوند و توده‌ای در دیواره رحم یا اطراف آن تشکیل دهند.
فیبروم‌ها بر اساس محل قرارگیری به چند گروه تقسیم می‌شوند: فیبروم‌هایی که داخل دیواره عضلانی رحم رشد می‌کنند، توده‌هایی که به سمت حفره داخلی رحم برجسته می‌شوند و فیبروم‌هایی که در سطح بیرونی رحم قرار می‌گیرند.
محل قرارگیری گاهی از اندازه توده نیز مهم‌تر است. یک فیبروم کوچک که حفره داخلی رحم را تغییر می‌دهد، ممکن است خونریزی قابل توجهی ایجاد کند، در حالی که توده‌ای بزرگ‌تر در سطح خارجی رحم هیچ علامتی نداشته باشد.
چه زنانی بیشتر در معرض خطر هستند؟
فیبروم‌ها معمولاً در سنین باروری، به‌ویژه دهه‌های سی و چهل زندگی، تشخیص داده می‌شوند.
علت دقیق ایجاد آن‌ها هنوز مشخص نیست، اما هورمون‌های استروژن و پروژسترون در رشدشان نقش دارند. سابقه خانوادگی، افزایش سن در دوران باروری، چاقی و بعضی عوامل ژنتیکی نیز با افزایش احتمال ابتلا ارتباط دارند.
پس از یائسگی، بسیاری از فیبروم‌ها به دلیل کاهش هورمون‌های تولیدمثلی کوچک‌تر می‌شوند؛ البته این اتفاق برای همه زنان رخ نمی‌دهد.
علائمی که نباید نادیده گرفته شوند
بعضی زنان هیچ نشانه‌ای ندارند و فیبروم هنگام معاینه معمول یا سونوگرافی اتفاقی کشف می‌شود.
اما در زنان علامت‌دار، مشکلات زیر ممکن است دیده شوند:
قاعدگی بسیار سنگین یا طولانی
خونریزی میان دو دوره قاعدگی
درد یا احساس فشار در لگن
بزرگ شدن غیرعادی شکم
تکرر ادرار یا دشواری در تخلیه مثانه
یبوست و فشار بر روده
درد هنگام رابطه جنسی
کمردرد یا احساس سنگینی در پایین شکم
وجود این نشانه‌ها به معنای تشخیص قطعی فیبروم نیست. بیماری‌های دیگری نیز می‌توانند علائم مشابه ایجاد کنند و بررسی پزشکی برای تشخیص علت ضروری است.
ارتباط فیبروم با کم‌خونی
یکی از مهم‌ترین عوارض فیبروم، خونریزی شدید قاعدگی است.
وقتی زنی ماه‌ها یا سال‌ها خون زیادی از دست می‌دهد، ذخایر آهن بدن ممکن است کاهش یابد و کم‌خونی ناشی از فقر آهن ایجاد شود.
خستگی مداوم، رنگ‌پریدگی، سرگیجه، تپش قلب و تنگی نفس هنگام فعالیت می‌توانند نشانه‌های کم‌خونی باشند.
در چنین شرایطی، تنها مصرف مکمل آهن کافی نیست؛ باید علت خونریزی نیز بررسی و در صورت نیاز درمان شود.
آیا فیبروم باعث ناباروری می‌شود؟
بیشتر زنان مبتلا به فیبروم می‌توانند باردار شوند، اما بعضی توده‌ها، به‌خصوص آن‌هایی که شکل حفره رحم را تغییر می‌دهند، ممکن است بر باروری یا روند بارداری تأثیر بگذارند.
محل، اندازه و تعداد فیبروم‌ها در این موضوع اهمیت دارد.
زنانی که قصد بارداری دارند، بهتر است پیش از انتخاب درمان درباره حفظ باروری با متخصص زنان مشورت کنند. برداشتن فیبروم بدون برداشتن رحم، در بعضی بیماران گزینه مناسبی است؛ هرچند خود جراحی نیز ممکن است با ایجاد چسبندگی یا سایر عوارض همراه باشد.
تشخیص چگونه انجام می‌شود؟
پزشک ابتدا درباره خونریزی، درد، سابقه خانوادگی و وضعیت قاعدگی سؤال می‌کند و ممکن است معاینه لگنی انجام دهد.
سونوگرافی معمولاً نخستین روش تصویربرداری است. این آزمایش می‌تواند اندازه، تعداد و محل فیبروم‌ها را مشخص کند.
در موارد پیچیده، تصویربرداری MRI یا بررسی داخل رحم با هیستروسکوپی ممکن است لازم باشد.
اگر خونریزی شدید وجود داشته باشد، آزمایش شمارش سلول‌های خون و بررسی ذخایر آهن نیز اهمیت دارد.
در زنان مبتلا به خونریزی غیرطبیعی، پزشک بر اساس سن و عوامل خطر ممکن است نمونه‌برداری از پوشش داخلی رحم را توصیه کند تا بیماری‌های دیگری از جمله مشکلات آندومتر بررسی شوند.
آیا همه فیبروم‌ها باید جراحی شوند؟
خیر. وجود فیبروم به‌تنهایی به معنای نیاز به جراحی نیست.
اگر توده کوچک باشد، علامتی ایجاد نکند و یافته مشکوکی وجود نداشته باشد، پزشک ممکن است تنها پیگیری دوره‌ای را توصیه کند.
درمان زمانی بیشتر مطرح می‌شود که خونریزی باعث کم‌خونی شود، درد یا فشار زندگی روزمره را مختل کند، توده رشد نگران‌کننده‌ای داشته باشد یا بر باروری تأثیر بگذارد.
انتخاب درمان باید با توجه به سن، شدت علائم، اندازه و محل توده و تمایل بیمار به بارداری آینده انجام شود.
داروهای هورمونی، بعضی دستگاه‌های داخل رحمی و داروهایی مانند ترانگزامیک اسید می‌توانند در بیماران مناسب به کاهش خونریزی کمک کنند.
برخی داروهای تنظیم‌کننده هورمون نیز ممکن است برای دوره‌ای مشخص باعث کوچک شدن فیبروم یا کنترل خونریزی شوند، اما عوارض و محدودیت‌های مصرف دارند.
اگر درمان دارویی کافی نباشد، روش‌های دیگری وجود دارد.
«میومکتومی» جراحی برداشتن فیبروم با حفظ رحم است. «آمبولیزاسیون شریان رحمی» با کاهش خون‌رسانی به فیبروم باعث کوچک شدن آن می‌شود. روش‌های تخریب بافت فیبروم با انرژی نیز برای بعضی بیماران قابل استفاده‌اند.
در موارد خاص، برداشتن کامل رحم یا هیسترکتومی ممکن است مطرح شود. این روش درمان قطعی فیبروم‌های رحمی است، اما امکان بارداری آینده را از بین می‌برد.
هیچ روشی برای تمام زنان مناسب نیست و تصمیم باید پس از بررسی مزایا، خطرات و اهداف شخصی بیمار گرفته شود.
آیا فیبروم به سرطان تبدیل می‌شود؟
فیبروم‌های معمولی خوش‌خیم هستند و شواهد نشان نمی‌دهد که به‌طور معمول به سرطان تبدیل شوند.
با این حال، توده‌های بدخیم نادر رحم ممکن است علائمی شبیه فیبروم داشته باشند. رشد غیرمعمول توده، خونریزی جدید پس از یائسگی یا یافته‌های مشکوک تصویربرداری نیازمند ارزیابی تخصصی است.
به‌ویژه هرگونه خونریزی پس از یائسگی باید بررسی شود و نباید خودکار به فیبروم نسبت داده شود.
آیا تغذیه و ورزش فیبروم را از بین می‌برند؟
هیچ رژیم غذایی، دمنوش یا مکملی ثابت نکرده است که بتواند فیبروم‌ها را به‌طور قابل‌اعتماد از بین ببرد.
با این حال، حفظ وزن مناسب، فعالیت بدنی منظم، مصرف سبزیجات و میوه‌ها و داشتن رژیم غذایی متعادل برای سلامت عمومی مفید است.
زنانی که خونریزی شدید دارند باید درباره وضعیت آهن بدن خود با پزشک مشورت کنند.
از مصرف خودسرانه مکمل‌های هورمونی و فرآورده‌هایی که با عنوان «پاکسازی رحم» تبلیغ می‌شوند، خودداری کنید.
چه زمانی مراجعه فوری ضروری است؟
خونریزی بسیار شدید همراه با ضعف، سرگیجه شدید یا غش، درد ناگهانی و شدید لگن یا ناتوانی در دفع ادرار نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
اگر خونریزی به اندازه‌ای است که هر ساعت یک نوار بهداشتی کاملاً خیس می‌شود و این وضعیت ادامه دارد، به‌خصوص اگر با علائم ضعف همراه باشد، نباید مراجعه را به تأخیر انداخت.
سخن پایانی
فیبروم رحم بیماری‌ای شایع است، اما تجربه زنان از آن یکسان نیست. بعضی هرگز علامتی ندارند و بعضی سال‌ها با خونریزی، درد و خستگی زندگی می‌کنند.
مهم‌ترین پیام این است که خونریزی شدید قاعدگی را نباید صرفاً بخشی طبیعی از زن بودن دانست.
امروزه درمان‌های متنوعی وجود دارد که می‌توانند با توجه به شرایط بیمار، خونریزی را کنترل کنند، علائم را کاهش دهند و در موارد مناسب رحم را حفظ کنند.
آگاهی از نشانه‌ها، تشخیص دقیق و انتخاب آگاهانه درمان، به زنان کمک می‌کند بدون تحمل غیرضروری درد و خونریزی، کیفیت زندگی خود را حفظ کنند.