بیماری خاموشی که مردان نباید آن را مخصوص زنان بدانند
بسیاری از مردان تصور می‌کنند پوکی استخوان بیماری زنان است و تنها پس از یائسگی اتفاق می‌افتد. اما استخوان‌های مردان نیز با افزایش سن ضعیف می‌شوند و ممکن است روزی یک زمین خوردن ساده، بلند کردن وسیله‌ای نسبتاً سنگین یا حتی حرکتی معمولی به شکستگی منجر شود.
پوکی استخوان معمولاً درد یا علامت مشخصی ندارد. فرد ممکن است سال‌ها بدون اطلاع از کاهش استحکام استخوان‌های خود زندگی کند و نخستین بار پس از شکستگی لگن، مچ دست یا مهره‌های ستون فقرات متوجه بیماری شود.
مردان معمولاً در جوانی توده استخوانی بیشتری نسبت به زنان دارند و کاهش تراکم استخوان در آنان دیرتر آغاز می‌شود؛ با این حال، شکستگی لگن در مردان سالمند می‌تواند عوارض جدی داشته باشد. شناخت عوامل خطر و اقدام پیشگیرانه، راهی مهم برای حفظ استقلال و توانایی حرکت در سال‌های سالمندی است.
پوکی استخوان چگونه ایجاد می‌شود؟
استخوان برخلاف تصور عمومی، بافتی زنده است که دائماً در حال بازسازی است. سلول‌های بدن بافت استخوانی قدیمی را تجزیه می‌کنند و سلول‌های دیگری استخوان جدید می‌سازند.
در دوران جوانی، ساخت استخوان معمولاً بیشتر از تخریب آن است. با افزایش سن، این تعادل تغییر می‌کند و ممکن است مقدار استخوان ازدست‌رفته از مقدار استخوان ساخته‌شده بیشتر شود.
در پوکی استخوان، تراکم و استحکام استخوان کاهش می‌یابد و ساختار داخلی آن شکننده‌تر می‌شود. در نتیجه، احتمال شکستگی حتی با ضربه‌های خفیف افزایش پیدا می‌کند.
کدام مردان بیشتر در معرض خطر هستند؟
افزایش سن یکی از مهم‌ترین عوامل خطر است، به‌خصوص پس از ۷۰ سالگی. اما پوکی استخوان می‌تواند در سنین پایین‌تر نیز ایجاد شود.
عوامل مهم عبارت‌اند از:
سابقه شکستگی استخوان پس از ۵۰ سالگی
سابقه شکستگی لگن در پدر یا مادر
کمبود وزن یا جثه بسیار لاغر
مصرف طولانی‌مدت داروهای کورتونی مانند پردنیزون
کمبود تستوسترون ناشی از بیماری‌های مشخص
مصرف دخانیات و الکل زیاد
کمبود کلسیم، ویتامین D یا پروتئین
کم‌تحرکی طولانی‌مدت
بیماری‌هایی مانند آرتریت روماتوئید و برخی اختلالات گوارشی یا هورمونی
مردانی که برای سرطان پروستات درمان‌های کاهنده هورمون دریافت می‌کنند نیز ممکن است در معرض کاهش تراکم استخوان قرار گیرند و به ارزیابی اختصاصی نیاز داشته باشند.
نشانه‌هایی که نباید نادیده گرفته شوند
پوکی استخوان معمولاً تا زمان شکستگی علامتی ندارد. با این حال، بعضی تغییرات می‌توانند نشانه شکستگی مهره‌های ستون فقرات باشند.
کاهش قد نسبت به سال‌های گذشته، خمیده شدن تدریجی پشت یا درد جدید و شدید کمر، به‌ویژه پس از یک حرکت ساده، نیازمند بررسی است.
اگر مردی پس از زمین خوردن از ارتفاع ایستاده دچار شکستگی شود، نباید موضوع را صرفاً به بدشانسی نسبت داد. چنین شکستگی‌ای، به‌خصوص پس از ۵۰ سالگی، می‌تواند علامت کاهش استحکام استخوان باشد.
آزمایش تراکم استخوان چیست؟
رایج‌ترین روش تشخیص پوکی استخوان، آزمایش تراکم استخوان یا DEXA است. این آزمایش با مقدار بسیار کمی اشعه ایکس، تراکم استخوان را معمولاً در ناحیه لگن و ستون فقرات اندازه‌گیری می‌کند.
آزمایش سریع و بدون درد است و معمولاً نیازی به بیهوشی ندارد.
نتیجه آن با عددی به نام T-score گزارش می‌شود. در مردان ۵۰ ساله و بالاتر، عدد منفی ۲٫۵ یا پایین‌تر معمولاً نشان‌دهنده پوکی استخوان است.
در آمریکا هنوز شواهد کافی برای توصیه غربالگری همگانی تمام مردان وجود ندارد. با این حال، مردان سالمند یا افرادی که عوامل خطر دارند باید درباره ضرورت آزمایش با پزشک گفت‌وگو کنند.
کلسیم؛ ماده‌ای ضروری برای استخوان
کلسیم یکی از مهم‌ترین مواد معدنی برای حفظ استحکام استخوان است.
شیر، ماست، پنیر، برخی نوشیدنی‌های گیاهی غنی‌شده، ماهی ساردین با استخوان خوراکی و بعضی سبزیجات از منابع مناسب کلسیم هستند.
مردان ۵۱ تا ۷۰ ساله معمولاً روزانه به حدود ۱۰۰۰ میلی‌گرم کلسیم نیاز دارند و این مقدار از ۷۱ سالگی به ۱۲۰۰ میلی‌گرم افزایش می‌یابد.
بهتر است کلسیم تا حد امکان از غذا تأمین شود. مصرف خودسرانه مکمل‌های پرمقدار، به‌ویژه در افرادی که سابقه سنگ کلیه دارند، مناسب نیست و باید با پزشک بررسی شود.
ویتامین D؛ همراه ضروری کلسیم
ویتامین D به جذب کلسیم کمک می‌کند و برای سلامت استخوان و عملکرد عضلات اهمیت دارد.
این ویتامین از طریق برخی غذاها، محصولات غنی‌شده و تولید پوستی در برابر نور خورشید تأمین می‌شود.
کمبود آن در بعضی سالمندان، افراد دارای مشکلات جذب مواد غذایی و کسانی که کمتر در معرض نور خورشید قرار می‌گیرند شایع‌تر است.
با این حال، مصرف مقدار زیاد ویتامین D لزوماً استخوان را قوی‌تر نمی‌کند. دوزهای بالا ممکن است زیان‌آور باشند؛ بنابراین مکمل باید متناسب با نیاز فرد مصرف شود.
ورزش؛ استخوان برای قوی ماندن به حرکت نیاز دارد
پیاده‌روی، بالا رفتن از پله‌ها و تمرینات مقاومتی مناسب می‌توانند به حفظ سلامت استخوان کمک کنند.
تمرینات قدرتی همچنین عضلات را تقویت می‌کنند و احتمال زمین خوردن را کاهش می‌دهند.
برای مردانی که پوکی استخوان شدید یا سابقه شکستگی مهره دارند، برخی حرکات مانند خم شدن شدید ستون فقرات همراه با وزنه ممکن است مناسب نباشند. برنامه ورزشی این افراد باید با نظر پزشک یا فیزیوتراپیست تنظیم شود.
تمرین تعادل نیز اهمیت زیادی دارد، زیرا پیشگیری از زمین خوردن به اندازه تقویت استخوان ضروری است.
آیا تستوسترون می‌تواند پوکی استخوان را درمان کند؟
کمبود واقعی تستوسترون می‌تواند یکی از عوامل کاهش تراکم استخوان در مردان باشد.
با این حال، تزریق تستوسترون برای همه مردان مبتلا به پوکی استخوان توصیه نمی‌شود. ابتدا باید کمبود هورمون با آزمایش‌های مناسب تأیید شود و پزشک فواید و خطرات درمان را بررسی کند.
در مردانی که خطر شکستگی بالایی دارند، حتی درمان کمبود تستوسترون ممکن است جایگزین داروهای اختصاصی پوکی استخوان نباشد.
درمان پوکی استخوان چگونه انجام می‌شود؟
درمان به تراکم استخوان، سابقه شکستگی، سن و احتمال شکستگی آینده بستگی دارد.
پزشک ممکن است علاوه بر اصلاح تغذیه و ورزش، داروهایی مانند بیس‌فسفونات‌ها یا درمان‌های دیگر تجویز کند. برخی داروها سرعت تخریب استخوان را کاهش می‌دهند و بعضی در شرایط خاص به ساخت استخوان کمک می‌کنند.
هدف اصلی درمان، جلوگیری از شکستگی است؛ نه صرفاً بهتر کردن عدد آزمایش.
خانه‌ای امن برای جلوگیری از شکستگی
برای مردان سالمند، پیشگیری از زمین خوردن اهمیت ویژه‌ای دارد.
نور کافی در راهروها، برداشتن فرش‌های لغزنده، نصب دستگیره در حمام، استفاده از کفش مناسب و بررسی بینایی می‌توانند خطر سقوط را کاهش دهند.
برخی داروهای خواب‌آور یا داروهایی که باعث سرگیجه می‌شوند نیز ممکن است احتمال زمین خوردن را افزایش دهند. بهتر است داروها به‌طور دوره‌ای توسط پزشک بررسی شوند.
سخن پایانی
پوکی استخوان بیماری مخصوص زنان نیست. مردان نیز ممکن است سال‌ها بدون علامت با استخوان‌های ضعیف زندگی کنند و زمانی متوجه مشکل شوند که شکستگی رخ داده است.
تغذیه مناسب، فعالیت بدنی، ترک سیگار، پیشگیری از سقوط و بررسی عوامل خطر می‌توانند به حفظ سلامت استخوان کمک کنند.
اگر پس از ۵۰ سالگی دچار شکستگی شده‌اید، قدتان کاهش یافته یا داروهایی مصرف می‌کنید که استخوان را ضعیف می‌کنند، درباره ارزیابی تراکم استخوان با پزشک صحبت کنید.
استخوان‌های سالم تنها برای راه رفتن نیستند؛ آن‌ها پایه استقلال، تحرک و کیفیت زندگی در سال‌های سالمندی هستند.