اندومتریوز یکی از بیماری‌های مزمن و در عین حال کم‌شناخته‌شده زنان است. در این بیماری، بافتی شبیه به پوشش داخلی رحم در خارج از رحم رشد می‌کند. این بافت می‌تواند اطراف تخمدان‌ها، لوله‌های رحمی و سایر بخش‌های لگن قرار بگیرد و باعث التهاب، چسبندگی و تشکیل بافت اسکار شود. در موارد کمتری، ضایعات ممکن است در نقاط دیگری از بدن نیز دیده شوند.
یکی از مشکلات اصلی این بیماری این است که بسیاری از زنان سال‌ها درد خود را تحمل می‌کنند، چون تصور می‌کنند درد شدید بخشی اجتناب‌ناپذیر از قاعدگی است. سازمان جهانی بهداشت گزارش می‌کند که زمان تشخیص اندومتریوز در بسیاری از بیماران طولانی است و به‌طور متوسط می‌تواند حدود ۴ تا ۱۲ سال طول بکشد.
درد پریود تا کجا طبیعی است؟
مقداری گرفتگی در روزهای نخست قاعدگی شایع است. اما دردی که زن را از رفتن به محل کار یا دانشگاه بازمی‌دارد، باعث استفراغ یا ضعف شدید می‌شود، با داروهای معمول کنترل نمی‌شود یا هر ماه شدیدتر می‌شود، ارزش بررسی پزشکی دارد.
اندومتریوز می‌تواند علاوه بر درد شدید قاعدگی باعث درد مزمن لگن، درد هنگام یا بعد از رابطه جنسی، درد هنگام اجابت مزاج یا ادرار در زمان پریود، خونریزی شدید، لکه‌بینی، نفخ و خستگی شود. بعضی زنان نیز نخستین بار هنگام بررسی علت ناباروری متوجه بیماری خود می‌شوند.
نکته مهم این است که شدت درد الزاماً نشان‌دهنده میزان بیماری نیست. ممکن است فردی ضایعات نسبتاً محدود داشته باشد ولی درد زیادی تجربه کند، در حالی که زن دیگری با بیماری گسترده‌تر علائم کمتری داشته باشد.
چرا اندومتریوز ایجاد می‌شود؟
هنوز پاسخ قطعی برای این پرسش وجود ندارد. عوامل ژنتیکی، هورمونی و سیستم ایمنی از جمله زمینه‌هایی هستند که پژوهشگران در حال بررسی آنها هستند.
سابقه خانوادگی نیز اهمیت دارد و تحقیقات همچنان برای شناخت بهتر مکانیسم بیماری ادامه دارد. بنابراین نمی‌توان اندومتریوز را نتیجه یک رفتار یا اشتباه خاص دانست و در حال حاضر روش شناخته‌شده‌ای برای پیشگیری قطعی از آن وجود ندارد.
اندومتریوز فقط یک «مشکل پریود» نیست
اثرات این بیماری ممکن است بسیار فراتر از چند روز قاعدگی باشد. درد مزمن می‌تواند خواب، کار، تحصیل، روابط و فعالیت‌های اجتماعی را تحت تأثیر قرار دهد.
برخی زنان درد هنگام رابطه جنسی دارند. بعضی هنگام پریود دچار درد شدید روده یا مثانه می‌شوند. خستگی مزمن نیز ممکن است کیفیت زندگی را کاهش دهد.
سازمان جهانی بهداشت همچنین به تأثیر بیماری بر سلامت روان، از جمله اضطراب و افسردگی در برخی بیماران، اشاره می‌کند. این مسئله قابل درک است؛ زندگی طولانی با درد، نگرانی درباره باروری و سال‌ها جست‌وجو برای تشخیص می‌تواند فشار قابل توجهی ایجاد کند.
ارتباط اندومتریوز و ناباروری
اندومتریوز الزاماً به معنای ناباروری نیست و بسیاری از زنان مبتلا به‌طور طبیعی باردار می‌شوند.
با این حال، بیماری می‌تواند در برخی افراد بر باروری اثر بگذارد. التهاب، چسبندگی‌ها، درگیری تخمدان‌ها یا لوله‌های رحمی و عوامل دیگر ممکن است روند بارداری را دشوارتر کنند.
WHO گزارش می‌کند که اندومتریوز در میان زنان مبتلا به ناباروری نسبتاً شایع است. بنابراین زنی که هم دردهای مشکوک دارد و هم برای بارداری مشکل پیدا کرده است، باید این سابقه را با متخصص زنان در میان بگذارد.
آیا سونوگرافی طبیعی یعنی اندومتریوز نداریم؟
نه لزوماً.
پزشک تشخیص را با شنیدن دقیق شرح حال بیمار آغاز می‌کند: درد از چه زمانی شروع شده؟ آیا با قاعدگی ارتباط دارد؟ آیا هنگام رابطه جنسی، دفع یا ادرار درد وجود دارد؟ آیا سابقه خانوادگی بیماری وجود دارد؟
سونوگرافی می‌تواند بعضی اشکال اندومتریوز، از جمله برخی کیست‌های تخمدانی مرتبط با آن، را نشان دهد. MRI نیز در شرایط مشخص ممکن است کمک‌کننده باشد.
اما همه ضایعات با تصویربرداری معمول دیده نمی‌شوند. امروزه برای آغاز بررسی و حتی در بعضی موارد شروع درمان، همیشه لازم نیست ابتدا جراحی انجام شود. لاپاراسکوپی در شرایط مناسب می‌تواند ضایعات را مستقیماً مشاهده و امکان نمونه‌برداری یا درمان جراحی را فراهم کند.
درمان چگونه انتخاب می‌شود؟
درمان برای همه یکسان نیست. شدت درد، سن، محل بیماری، عوارض دارو، برنامه فرد برای بارداری و ترجیحات شخصی در انتخاب درمان نقش دارند.
داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی مانند ایبوپروفن یا ناپروکسن ممکن است برای کاهش درد در برخی بیماران استفاده شوند، البته این داروها برای همه مناسب نیستند و می‌توانند عوارض گوارشی، کلیوی یا سایر مشکلات ایجاد کنند.
درمان‌های هورمونی نیز می‌توانند در بسیاری از زنان درد و فعالیت بیماری را کنترل کنند. قرص‌ها یا سایر روش‌های ترکیبی هورمونی، پروژستین‌ها، بعضی IUDهای هورمونی و داروهای تنظیم‌کننده مسیر GnRH از گزینه‌هایی هستند که پزشک بسته به شرایط بیمار ممکن است بررسی کند.
زنانی که قصد بارداری فوری دارند نیازمند برنامه متفاوتی هستند، زیرا بسیاری از درمان‌های هورمونی در زمان مصرف مانع بارداری می‌شوند.
چه زمانی جراحی مطرح می‌شود؟
اگر علائم شدید باشند، درمان دارویی کافی نباشد یا شرایط خاصی مانند بعضی مشکلات باروری وجود داشته باشد، پزشک ممکن است جراحی را مطرح کند.
در جراحی می‌توان ضایعات اندومتریوز و چسبندگی‌ها را برداشت. با این حال، حتی پس از جراحی نیز امکان بازگشت علائم یا ضایعات وجود دارد.
نکته مهم دیگر این است که برداشتن رحم به‌تنهایی تضمین نمی‌کند اندومتریوز درمان شود، زیرا بیماری اساساً می‌تواند در خارج از رحم وجود داشته باشد. WHO نیز تأکید می‌کند که هیسترکتومی درمان قطعی همه بیماران محسوب نمی‌شود.
آیا بارداری اندومتریوز را درمان می‌کند؟
این یکی از باورهای قدیمی و اشتباه است. علائم برخی زنان ممکن است در دوران بارداری موقتاً کاهش یابد، اما بارداری درمان اندومتریوز محسوب نمی‌شود.
به همین ترتیب، نباید به زنی توصیه کرد صرفاً برای «درمان» بیماری باردار شود. تصمیم درباره فرزندآوری مسئله‌ای شخصی است و درمان پزشکی باید بر اساس وضعیت و اهداف خود بیمار تنظیم شود.
رژیم غذایی و درمان‌های طبیعی
در اینترنت رژیم‌ها و مکمل‌های متعددی با ادعای «درمان اندومتریوز» تبلیغ می‌شوند، اما در حال حاضر درمان غذایی یا مکملی شناخته‌شده‌ای وجود ندارد که بیماری را از بین ببرد.
تغذیه متعادل، ورزش متناسب با توان فرد، خواب کافی و مدیریت استرس می‌توانند برای سلامت عمومی و کنار آمدن با بیماری مفید باشند، اما جایگزین ارزیابی و درمان پزشکی نیستند.
فیزیوتراپی کف لگن و رویکردهای چندرشته‌ای مدیریت درد نیز ممکن است برای بعضی بیماران سودمند باشند.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر درد قاعدگی مرتباً مانع فعالیت روزانه می‌شود، درد لگن بین پریودها ادامه دارد، رابطه جنسی دردناک است، هنگام دفع یا ادرار در دوران قاعدگی درد دارید یا برای بارداری با مشکل روبه‌رو شده‌اید، بهتر است موضوع را با متخصص زنان مطرح کنید.
ثبت زمان درد، شدت آن، میزان خونریزی و ارتباط علائم با چرخه قاعدگی نیز می‌تواند اطلاعات مفیدی برای پزشک فراهم کند.
سخن پایانی
مهم‌ترین پیام درباره اندومتریوز ساده است: دردی که زندگی را مختل می‌کند نباید فقط به این دلیل که هنگام قاعدگی اتفاق می‌افتد، طبیعی تلقی شود.
در حال حاضر درمانی که اندومتریوز را برای همه بیماران به‌طور قطعی از بین ببرد وجود ندارد، اما گزینه‌های متعددی برای کنترل درد، کاهش علائم، مدیریت مشکلات باروری و بهبود کیفیت زندگی در دسترس است.
هرچه زنان زودتر درباره درد خود صحبت کنند و علائم جدی گرفته شوند، احتمال رسیدن به تشخیص و برنامه درمانی مناسب بیشتر خواهد بود.