بسیاری از مردان وقتی نام «زونا» را می‌شنوند، آن را نوعی بیماری پوستی می‌دانند که با چند تاول و کمی خارش ظاهر می‌شود و بعد از مدتی از بین می‌رود. اما واقعیت این است که زونا بیش از آنکه یک بیماری ساده پوستی باشد، بیماری اعصاب است و در بعضی افراد می‌تواند درد شدیدی ایجاد کند که حتی ماه‌ها یا سال‌ها پس از ناپدید شدن تاول‌ها ادامه پیدا کند.
نکته عجیب‌تر این است که عامل زونا معمولاً ویروس تازه‌ای نیست که فرد از بیرون گرفته باشد. همان ویروسی است که ممکن است ده‌ها سال پیش، در کودکی، باعث آبله‌مرغان شده باشد.
پس از بهبود آبله‌مرغان، ویروس واریسلا زوستر کاملاً از بدن خارج نمی‌شود؛ در سلول‌های عصبی به حالت غیرفعال باقی می‌ماند و ممکن است سال‌ها بعد دوباره فعال شود. نتیجه این بازگشت، بیماری‌ای است که آن را Herpes Zoster یا Shingles می‌نامیم. خطر ابتلا با افزایش سن بیشتر می‌شود.
زونا چگونه شروع می‌شود؟
یکی از مشکلات زونا این است که در روزهای نخست ممکن است اصلاً ضایعه پوستی وجود نداشته باشد.
فرد ممکن است در یک طرف سینه، کمر، شکم، گردن یا صورت احساس سوزش، تیرکشیدن، خارش، حساسیت یا درد کند. گاهی حتی تماس لباس با پوست آزاردهنده می‌شود.
در این مرحله بعضی مردان تصور می‌کنند عضله‌شان گرفته، مشکلی در ستون فقرات دارند یا درد از کلیه، قلب یا اندام دیگری می‌آید.
معمولاً چند روز بعد، ضایعات قرمز و سپس تاول‌های کوچک در همان منطقه ظاهر می‌شوند.
ویژگی کلاسیک زونا این است که ضایعات اغلب در امتداد مسیر یک عصب و در یک طرف بدن یا صورت دیده می‌شوند. به همین دلیل ممکن است مانند نواری از تاول‌ها دور یک سمت قفسه سینه یا کمر کشیده شوند.
چرا با بالا رفتن سن خطر بیشتر می‌شود؟
سیستم ایمنی بدن سال‌ها ویروس را تحت کنترل نگه می‌دارد. با افزایش سن، توانایی سیستم ایمنی برای مهار بعضی عفونت‌های نهفته کاهش پیدا می‌کند.
بیماری‌ها یا درمان‌هایی که سیستم ایمنی را ضعیف می‌کنند نیز می‌توانند خطر زونا را افزایش دهند. سرطان و بعضی درمان‌های آن، داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی و برخی بیماری‌های مزمن از جمله عواملی هستند که پزشک هنگام ارزیابی خطر در نظر می‌گیرد.
بر اساس اطلاعات CDC، تقریباً یک نفر از هر سه نفر در آمریکا در طول زندگی به زونا مبتلا می‌شود و احتمال آن با افزایش سن بیشتر می‌شود.
مهم‌ترین عارضه: دردی که تمام نمی‌شود
برای بسیاری از بیماران، تاول‌ها طی چند هفته خشک می‌شوند و بیماری پایان پیدا می‌کند. اما برای عده‌ای داستان به همین جا ختم نمی‌شود.
مهم‌ترین عارضه زونا نورالژی پس از زونا یا Postherpetic Neuralgia (PHN) است.
در این حالت، حتی بعد از آنکه پوست ظاهراً کاملاً بهبود یافته است، عصب همچنان پیام درد می‌فرستد.
فرد ممکن است احساس سوختن، تیرکشیدن، سوزن‌سوزن شدن یا درد شدید داشته باشد. گاهی لمس بسیار ملایم پوست یا تماس لباس هم دردناک می‌شود.
CDC برآورد می‌کند حدود ۱۰ تا ۱۸ درصد افراد مبتلا به زونا دچار PHN می‌شوند و خطر آن با افزایش سن بیشتر است. این درد ممکن است ماه‌ها و گاهی سال‌ها باقی بماند.
زونا در صورت و اطراف چشم را جدی بگیرید
زونا همیشه روی تنه ظاهر نمی‌شود.
اگر ویروس عصبی را که به ناحیه چشم مربوط است درگیر کند، ممکن است چشم نیز آسیب ببیند. زونا در اطراف چشم یا روی صورت نیازمند ارزیابی سریع پزشکی است، زیرا در مواردی می‌تواند به مشکلات بینایی و حتی آسیب ماندگار چشم منجر شود.
درگیری بعضی اعصاب صورت همچنین ممکن است با مشکلات شنوایی یا ضعف عضلات صورت همراه شود.
بنابراین تاول یا درد یک‌طرفه جدید در اطراف چشم، پیشانی، بینی یا گوش چیزی نیست که چند روز منتظر بمانیم تا ببینیم خودش خوب می‌شود یا نه.
درمان را به تأخیر نیندازید
داروهای ضدویروسی می‌توانند مدت و شدت بیماری را کاهش دهند، به‌خصوص وقتی درمان زود آغاز شود.
National Institute on Aging توصیه می‌کند افرادی که احتمال می‌دهند زونا گرفته‌اند، هرچه سریع‌تر با پزشک تماس بگیرند و بهتر است حداکثر ظرف سه روز پس از شروع بثورات ارزیابی شوند.
بنابراین اگر درد، سوزش یا حساسیت یک‌طرفه پوست با تاول همراه شد، منتظر نمانید که تمام ضایعات ظاهر شوند.
آیا زونا مسری است؟
شخص دیگری مستقیماً «زونا» را از بیمار نمی‌گیرد.
اما ویروس واریسلا زوستر موجود در تاول‌های زونا می‌تواند به فردی که در برابر آبله‌مرغان ایمنی ندارد منتقل شود و در او آبله‌مرغان ایجاد کند.
پوشاندن ضایعات، دست نزدن به تاول‌ها و شستن مرتب دست‌ها به کاهش انتقال کمک می‌کند.
تا زمانی که تاول‌ها خشک و دلمه‌بسته نشده‌اند، بهتر است بیمار به‌خصوص در تماس با افرادی که نسبت به ویروس آسیب‌پذیرترند احتیاط کند.
واکسن زونا؛ یکی از مهم‌ترین واکسن‌های بعد از ۵۰ سالگی
بخش امیدوارکننده ماجرا این است که برای پیشگیری، واکسن بسیار مؤثری وجود دارد.
CDC در حال حاضر واکسن Shingrix را به صورت دو دوز برای بزرگسالان ۵۰ ساله و بالاتر توصیه می‌کند. فاصله معمول میان دو دوز، دو تا شش ماه است.
همچنین افراد ۱۹ ساله و بالاتر که به علت بیماری یا درمان سیستم ایمنی ضعیفی دارند نیز باید طبق توصیه پزشکی واکسینه شوند. در برخی از این افراد، دوز دوم می‌تواند یک تا دو ماه بعد از دوز اول داده شود.
در بزرگسالان سالم ۵۰ ساله و بالاتر، این واکسن بیش از ۹۰ درصد در پیشگیری از زونا و عارضه درد عصبی پس از آن مؤثر است.
«من قبلاً زونا گرفته‌ام؛ دیگر واکسن لازم نیست»
این تصور درست نیست.
زونا ممکن است بیش از یک بار رخ دهد. CDC توصیه می‌کند افراد واجد شرایط حتی اگر قبلاً زونا گرفته‌اند، واکسن Shingrix را دریافت کنند.
معمولاً لازم نیست مدت مشخصی پس از یک حمله زونا صبر کرد، اما نباید هنگام ابتلای فعال واکسن زده شود و بهتر است بثورات برطرف شده باشند.
«یادم نیست آبله‌مرغان گرفته باشم»
این هم معمولاً مانعی برای واکسیناسیون نیست.
CDC می‌گوید بیش از ۹۹ درصد آمریکایی‌های متولد ۱۹۸۰ یا قبل از آن در گذشته به آبله‌مرغان مبتلا شده‌اند، حتی اگر بیماری را به خاطر نیاورند.
برای بزرگسالان ۵۰ ساله و بالاتر معمولاً لازم نیست پیش از دریافت Shingrix آزمایش خون برای اثبات سابقه آبله‌مرغان انجام شود.
عوارض واکسن چطور؟
پس از Shingrix ممکن است محل تزریق دردناک، قرمز یا متورم شود. خستگی، درد عضلانی، سردرد، لرز، تب، تهوع یا ناراحتی معده نیز ممکن است ایجاد شود.
این واکنش‌ها معمولاً طی دو تا سه روز برطرف می‌شوند.
حتی اگر پس از دوز اول چنین واکنشی ایجاد شود، CDC توصیه می‌کند دوز دوم نیز طبق برنامه دریافت شود، مگر اینکه پزشک به دلیل خاصی توصیه دیگری داشته باشد.
چه کسانی باید قبل از واکسن با پزشک صحبت کنند؟
افرادی که سابقه واکنش آلرژیک شدید به یکی از اجزای واکسن یا دوز قبلی داشته‌اند نباید بدون ارزیابی پزشکی دوز دیگری دریافت کنند.
همچنین هنگام ابتلای فعال به زونا واکسن تزریق نمی‌شود.
افرادی که بیماری خاص دارند یا داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی مصرف می‌کنند بهتر است درباره بهترین زمان واکسیناسیون با پزشک خود مشورت کنند.
سخن پایانی
زونا نمونه جالبی از بیماری‌ای است که گذشته ما می‌تواند ده‌ها سال بعد دوباره خودش را نشان دهد. ویروسی که شاید در کودکی چند روز تب و آبله‌مرغان ایجاد کرده بود، ممکن است در ۵۰، ۶۰ یا ۷۰ سالگی دوباره فعال شود و این بار یک عصب را درگیر کند.
برای بعضی افراد بیماری طی چند هفته تمام می‌شود؛ برای بعضی دیگر، درد عصبی می‌تواند ماه‌ها یا حتی سال‌ها ادامه داشته باشد.
اگر بالای ۵۰ سال هستید و واکسن زونا را دریافت نکرده‌اید، در مراجعه بعدی از پزشک یا داروساز خود درباره Shingrix سؤال کنید.
و اگر درد یا سوزش یک‌طرفه غیرمعمول همراه با بثورات یا تاول پیدا کردید، مراجعه به پزشک را عقب نیندازید؛ به‌خصوص اگر ضایعات در صورت یا اطراف چشم باشند.
گاهی بهترین درمان یک بیماری، این است که اصلاً اجازه ندهیم آغاز شود.