سخنی از شهبد نوری
گاهی در تاریخ هنر، دو نفر بدون آنکه شبیه یکدیگر باشند، آنقدر خوب یکدیگر را کامل میکنند که بعد از سالها جدا کردنشان از هم دشوار میشود. در سینمای ایران، محمدعلی فردین و ایرج خواجهامیری چنین حکایتی داشتند؛ یکی مقابل دوربین میایستاد، لبخند میزد، عاشق میشد، میجنگید و گاهی در میان داستان شروع به خواندن میکرد؛ و دیگری جایی پشت پرده، با صدایی قدرتمند و گرم، به آن تصویر جان میداد.
اکنون با درگذشت ایرج، فرصتی است نه فقط برای خداحافظی با یکی از بزرگترین صداهای موسیقی ایران، بلکه برای ورق زدن یکی از شیرینترین فصلهای سینمای قدیم؛ دورانی که برای بسیاری از ایرانیان، چهره فردین و صدای ایرج یک ترکیب جدانشدنی بود.
خبر درگذشت حسین خواجهامیری، هنرمندی که همه او را با نام «ایرج» میشناختند، پایان زندگی هنرمندی است که بیش از هفت دهه با موسیقی ایران همراه بود. او تنها خواننده ترانههای عامهپسند نبود؛ آواز ایرانی را به خوبی میشناخت، در برنامههای معتبر موسیقی حضور داشت و از آواز سنتی تا ترانههای سینمایی، قدرت کمنظیر صدایش را نشان داد.
اما برای میلیونها ایرانی، یک بخش از کارنامه ایرج حال و هوایی کاملاً متفاوت دارد:
صدای فردین.
یک ستاره روی پرده، یک صدا پشت پرده
در دهههای چهل و پنجاه خورشیدی، سینما یکی از مهمترین تفریحات مردم ایران بود. هنوز خبری از اینترنت، شبکههای ماهوارهای و صدها کانال تلویزیونی نبود. سینما جایی بود که مردم برای چند ساعت از زندگی روزمره فاصله میگرفتند.
و در میان ستارگان آن دوران، فردین جایگاه دیگری داشت.
محمدعلی فردین تنها یک هنرپیشه نبود. قهرمان کشتی بود، چهرهای جذاب داشت و بهتدریج به یکی از محبوبترین ستارگان سینمای ایران تبدیل شد. شخصیت سینمایی او معمولاً مردی جوانمرد، عاشق، خانوادهدوست و در عین حال قدرتمند بود؛ مردی که میتوانست دعوا کند، عاشق شود، برای رفیقش فداکاری کند و چند دقیقه بعد آواز بخواند.
اما آن صدایی که از دهان فردین روی پرده شنیده میشد، در بسیاری از فیلمها صدای خودش نبود.
صدای ایرج بود.
ایرج بعدها گفته بود که در ۱۳۵ فیلم خوانندگی کرده و در ۲۶ فیلم به جای محمدعلی فردین آواز خوانده است.
همین همکاری آرامآرام اتفاق عجیبی را رقم زد: مردم صدای ایرج را آنقدر با تصویر فردین شنیدند که گویی این صدا از ابتدا متعلق به همان چهره بوده است.
«گنج قارون»؛ جایی که جادو کامل شد
اگر بخواهیم تنها یک فیلم را به عنوان نماد همکاری فردین و ایرج انتخاب کنیم، بدون تردید باید از «گنج قارون» نام ببریم.
فیلمی که در میانه دهه چهل به نمایش درآمد و به یکی از بزرگترین پدیدههای سینمای عامهپسند ایران تبدیل شد.
داستان، همان چیزی را داشت که تماشاگر آن دوران دوست داشت: ثروت و فقر، عشق، خانواده، رفاقت، جوانمردی، موسیقی و البته فردین.
اما موسیقی فیلم نقش کوچکی در موفقیت آن نداشت.
وقتی فردین روی پرده لب به آواز باز میکرد، صدای ایرج در سالن سینما میپیچید. آن ترکیب به اندازهای طبیعی به نظر میرسید که بسیاری از تماشاگران اصلاً علاقهای نداشتند مرزی میان بازیگر و خواننده بکشند.
برای آنها فردین همان مرد روی پرده بود و آن صدا هم صدای همان شخصیت.
«گنج قارون» فقط یک فیلم موفق نشد؛ به یک پدیده اجتماعی تبدیل شد. موفقیت آن بر شکل تولید فیلمهای بعدی نیز تأثیر گذاشت و برای سالها سینمای تجاری ایران از فرمولهایی الهام گرفت که این فیلم به محبوبیت رسانده بود.
در قلب بخشی از آن موفقیت، دو نام قرار داشت:
فردین و ایرج.
رفاقتی که دوربین همه آن را نشان نمیداد
جذابیت داستان این دو فقط به همکاری حرفهای محدود نبود.
آنها متعلق به نسلی از هنرمندان بودند که بسیاری از همکاریهایشان در محیطی شکل میگرفت که روابط انسانی اهمیت زیادی داشت. استودیوها، ضبط موسیقی، فیلمبرداریها و رفتوآمدهای هنرمندان باعث میشد رابطهها فراتر از یک قرارداد کاری باشد.
فردین در سینما شخصیت یک «پهلوان» را نمایندگی میکرد و جالب اینکه ایرج نیز به خاطر قدرت و وسعت صدایش بعدها با عنوانهایی چون «پهلوان آواز ایران» شناخته شد.
شاید همین شباهت روحی یکی از دلایل هماهنگی عجیب آنها بود.
یکی پهلوان تصویر بود و دیگری پهلوان صدا.
فردین لازم نبود خواننده بزرگی باشد؛ ایرج آن بخش را برای او کامل میکرد. ایرج هم لازم نبود ستاره مقابل دوربین باشد؛ تصویر فردین صدای او را به میلیونها تماشاگر سینما میرساند.
در حقیقت هر دو چیزی به دیگری میدادند که نتیجه آن از مجموع دو نفر بزرگتر بود.
زمانی که سینما را با صدا به خاطر میسپردیم
نسل امروز شاید نتواند به آسانی تصور کند که ترانه یک فیلم تا چه اندازه میتوانست در زندگی مردم حضور داشته باشد.
مردم فیلم را در سینما میدیدند، اما موسیقی آن را با خودشان بیرون میآوردند.
ترانهها در خانه شنیده میشد، در مهمانیها زمزمه میشد، از رادیو پخش میشد و گاهی سالها بعد، تنها چند ثانیه از همان موسیقی کافی بود تا تمام تصاویر فیلم دوباره در ذهن زنده شود.
صدای ایرج دقیقاً چنین قدرتی داشت.
صدایی مردانه، پرحجم و در عین حال انعطافپذیر که هم میتوانست آواز جدی ایرانی بخواند و هم ترانهای ساده و مردمی را چنان اجرا کند که در حافظه مردم بماند.
وقتی این صدا روی تصویر فردین قرار میگرفت، اتفاقی میافتاد که نمیشد آن را تنها با تکنیک توضیح داد.
مردم آن را باور میکردند.
و در سینما، باور تماشاگر از هر تکنیکی مهمتر است.
دو نام فراتر از سینما
محبوبیت فردین و ایرج فقط محصول تبلیغات نبود.
هر دو توانسته بودند با بخش بزرگی از مردم عادی ارتباط برقرار کنند.
فردین برای بسیاری نماد جوانمردی و مردانگی سینمایی بود. حتی کسانی که منتقد سینمای تجاری آن دوره بودند نمیتوانستند محبوبیت فوقالعاده او را نادیده بگیرند.
ایرج نیز هنرمندی بود که فاصله میان موسیقی جدی و موسیقی مردم را طی کرد. او میتوانست در فضای موسیقی اصیل ایرانی بخواند و در همان حال صدایش از پرده سینما به گوش هزاران تماشاگر برسد.
همین ویژگی باعث شد مخاطبان او محدود به یک طبقه اجتماعی یا یک گروه خاص نباشند.
راننده تاکسی ممکن بود ترانهاش را زمزمه کند، خانوادهای در خانه صفحهاش را گوش دهد و علاقهمند موسیقی سنتی اجرای آوازی او را تحسین کند.
این گستردگی مخاطب اتفاق کوچکی نبود.
پردهای که پایین آمد، خاطرهای که نرفت
بعد از انقلاب، سرنوشت سینمای ایران تغییر کرد و فردین دیگر اجازه فعالیت گسترده در سینما پیدا نکرد. نسلی از ستارگان قدیمی عملاً از پرده کنار رفتند.
اما عجیب اینجاست که حذف تصویر از پرده، الزاماً تصویر را از ذهن مردم پاک نمیکند.
فیلمهای قدیمی دستبهدست شدند. بعدها ویدئو آمد، سپس ماهواره و اینترنت و نسلهای تازه نیز «گنج قارون» و دیگر آثار آن دوران را دیدند.
فردین سالها پیش از دنیا رفت، اما تصویرش همچنان باقی ماند.
و هر بار که آن تصویر لب به آواز باز میکرد، دوباره صدای ایرج شنیده میشد.
شاید زیباترین بخش داستان همین باشد.
سالها پس از آنکه همکاری واقعی آنها پایان یافته بود، فیلم همچنان این دو رفیق هنری را کنار هم نگه داشت.
یکی روی پرده و دیگری در بلندگو.
حالا دوباره کنار هم
امروز که خبر درگذشت ایرج منتشر شده، شاید طبیعی باشد که بسیاری به جای شنیدن یک آواز مستقل از او، ابتدا تصویری از فردین را به یاد بیاورند.
این نه کم کردن ارزش ایرج است و نه قرار دادن او در سایه فردین.
برعکس، نشان میدهد یک همکاری هنری تا چه اندازه میتواند قدرتمند باشد.
ایرج به تنهایی یکی از صداهای مهم تاریخ موسیقی معاصر ایران بود و فردین نیز به تنهایی یکی از بزرگترین ستارگان تاریخ سینمای عامهپسند ایران.
اما وقتی این دو کنار هم قرار گرفتند، چیزی ساختند که هیچکدام به تنهایی نمیتوانستند بسازند.
یک خاطره مشترک ملی.
خاطره سینماهای شلوغ، پوسترهای رنگارنگ، صفهای مقابل گیشه، موسیقیهایی که از بلندگوهای سالن پخش میشد و مردمی که برای چند ساعت میخواستند عاشق شوند، بخندند و قهرمان داستان را تشویق کنند.
برای همین شاید داستان ایرج و فردین را نباید با اندوه تمام کرد.
بهتر است صحنه آخر را جور دیگری تصور کنیم:
پرده یک سینمای قدیمی دوباره روشن شده است.
فردین وارد کادر میشود؛ همان کتوشلوار مرتب، همان نگاه آشنا و همان لبخندی که میلیونها ایرانی به خاطر دارند.
موسیقی شروع میشود.
فردین لب باز میکند…
و صدای ایرج در سالن میپیچد.
برای نسلی که با این دو بزرگ شد، شاید آنها هیچوقت واقعاً از یکدیگر جدا نشده بودند.
یکی تصویر بود و دیگری صدا.
و حالا هر دو، بخشی از تاریخ و خاطره فرهنگی ایراناند.
یاد ایرج خواجهامیری و محمدعلی فردین، و روزگاری که با هنرشان برای مردم ایران ساختند، ماندگار خواهد ماند.