«همیشه خستهام»، «موهایم بیشتر از قبل میریزد»، «وقتی از پله بالا میروم نفسم میگیرد» یا «گاهی قلبم بیدلیل تند میزند.» این شکایتها در میان زنان بسیار رایجاند و اغلب به استرس، کمخوابی، کار زیاد یا افزایش سن نسبت داده میشوند. اما گاهی پشت این نشانههای ظاهراً ساده، مشکلی بسیار شایع به نام کمبود آهن و کمخونی ناشی از فقر آهن قرار دارد.
آهن مادهای معدنی و ضروری برای بدن است که برای ساخت هموگلوبین مورد نیاز است. هموگلوبین پروتئینی در گلبولهای قرمز خون است که اکسیژن را از ریهها به بافتهای بدن منتقل میکند. وقتی ذخایر آهن کاهش پیدا میکند، بدن ممکن است نتواند گلبول قرمز سالم و کافی تولید کند و در نتیجه اکسیژن کمتری به عضلات، مغز و سایر اندامها برسد.
زنان به دلیل قاعدگی، بارداری و بعضی شرایط پزشکی بیش از بسیاری از مردان در معرض کمبود آهن قرار دارند. نکته مهم این است که کمبود آهن ممکن است پیش از ایجاد کمخونی کامل نیز علائمی ایجاد کند.
چرا کمبود آهن در زنان شایعتر است؟
یکی از مهمترین دلایل، از دست دادن خون در دوران قاعدگی است. زنانی که پریودهای بسیار سنگین یا طولانی دارند ممکن است هر ماه مقدار قابل توجهی آهن از دست بدهند.
بارداری نیز نیاز بدن به آهن را افزایش میدهد، زیرا بدن مادر باید خون بیشتری تولید کند و آهن برای رشد جنین نیز ضروری است.
اما قاعدگی تنها علت نیست. رژیم غذایی فاقد آهن کافی، مشکلات جذب مواد غذایی، جراحیهای دستگاه گوارش و خونریزیهای پنهان نیز میتوانند باعث کاهش ذخایر آهن شوند.
علائم کمبود آهن چیست؟
علائم بسته به شدت و مدت کمبود متفاوت هستند. در مراحل اولیه ممکن است فرد تقریباً هیچ نشانهای نداشته باشد.
با ادامه کمبود آهن، علائم میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- خستگی و کاهش انرژی
- ضعف عمومی
- رنگپریدگی پوست
- تنگی نفس هنگام فعالیت
- تپش قلب
- سردرد یا سرگیجه
- سرد شدن دستها و پاها
- کاهش تمرکز
- شکنندگی ناخنها
- ریزش مو
در موارد شدیدتر، فرد ممکن است هنگام فعالیتهای سادهای که قبلاً مشکلی ایجاد نمیکردند، بسیار زود خسته شود.
ریزش مو؛ همیشه مشکل شامپو نیست
ریزش مو یکی از دلایلی است که بسیاری از زنان به پزشک مراجعه میکنند. علل ریزش مو بسیار متنوع هستند و مشکلات تیروئید، تغییرات هورمونی، استرس و عوامل ژنتیکی نیز میتوانند نقش داشته باشند.
اما کمبود آهن نیز یکی از مواردی است که پزشک ممکن است هنگام بررسی ریزش مو در نظر بگیرد. به همین دلیل خرید مکمل آهن بدون آزمایش و تشخیص پزشکی راه مناسبی نیست؛ ابتدا باید مشخص شود واقعاً کمبود آهن وجود دارد یا خیر.
قاعدگی سنگین را طبیعی فرض نکنید
بعضی زنان سالها خونریزی شدید قاعدگی دارند و تصور میکنند چون همیشه همینطور بوده، طبیعی است.
اگر مجبور هستید محصولات بهداشتی را بسیار مکرر عوض کنید، قاعدگی بیش از معمول طول میکشد، لختههای بزرگ مشاهده میکنید یا خونریزی فعالیتهای روزانه و خواب شما را مختل کرده است، بهتر است با پزشک صحبت کنید.
فیبروم رحم، مشکلات هورمونی، برخی اختلالات خونریزیدهنده و بیماریهای دیگر میتوانند باعث قاعدگی سنگین شوند.
درمان تنها کمخونی بدون پیدا کردن علت خونریزی ممکن است باعث شود مشکل مرتب بازگردد.
کمخونی بعد از یائسگی را جدیتر بگیرید
پس از یائسگی دیگر خونریزی ماهانه وجود ندارد. بنابراین تشخیص کمبود آهن یا کمخونی جدید در یک زن یائسه نیازمند بررسی علت است.
گاهی خونریزی بسیار کم و پنهانی از دستگاه گوارش میتواند موجب کاهش آهن شود. زخم معده، برخی داروها، پولیپها و بیماریهای روده از جمله علل احتمالی هستند.
این مسئله به معنای وجود سرطان نیست، اما کمخونی فقر آهن بدون علت مشخص، بهویژه پس از یائسگی، نباید صرفاً با خوردن قرص آهن پوشانده شود.
تشخیص با یک آزمایش ساده آغاز میشود
آزمایش CBC تعداد و ویژگیهای گلبولهای قرمز و میزان هموگلوبین را بررسی میکند. پزشک ممکن است آزمایشهای دیگری از جمله فریتین را نیز درخواست کند.
فریتین نشاندهنده ذخایر آهن بدن است و میتواند اطلاعات مهمی درباره وضعیت آهن ارائه دهد.
در صورت تأیید کمبود آهن، سؤال بعدی باید این باشد: چرا آهن کم شده است؟
پزشک بر اساس سن، وضعیت قاعدگی، رژیم غذایی و علائم ممکن است بررسیهای بیشتری انجام دهد.
چه غذاهایی آهن بیشتری دارند؟
آهن در مواد غذایی حیوانی و گیاهی وجود دارد. منابع مناسب شامل:
- گوشت قرمز کمچرب
- مرغ و ماهی
- عدس
- لوبیا و نخود
- سبزیجات برگ سبز
- غلات غنیشده با آهن
- برخی مغزها و دانهها
آهن موجود در منابع حیوانی معمولاً راحتتر جذب میشود.
مصرف مواد غذایی حاوی ویتامین C مانند پرتقال، کیوی، فلفل دلمهای و گوجهفرنگی همراه با منابع گیاهی آهن میتواند جذب آن را افزایش دهد.
چای و قهوه چه تأثیری دارند؟
چای و قهوه حاوی ترکیباتی هستند که میتوانند جذب آهن را کاهش دهند، بهخصوص اگر همزمان با وعده غذایی یا مکمل آهن مصرف شوند.
اگر دچار کمبود آهن هستید، بهتر است درباره فاصله مناسب میان مصرف مکمل آهن و چای یا قهوه با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
آیا همه زنان باید مکمل آهن بخورند؟
خیر. این یکی از مهمترین نکات این مطلب است.
آهن بیشتر همیشه بهتر نیست. مصرف بیدلیل مکمل آهن میتواند باعث یبوست، تهوع، درد شکم و سایر مشکلات شود و تجمع بیش از حد آهن نیز میتواند برای بدن مضر باشد.
مکمل آهن زمانی باید مصرف شود که پزشک بر اساس آزمایشها و شرایط فرد آن را توصیه کرده باشد.
درمان چه مدت طول میکشد؟
حتی پس از طبیعی شدن هموگلوبین، ممکن است ذخایر آهن بدن هنوز کاملاً جبران نشده باشند. به همین دلیل پزشک گاهی درمان را برای مدتی پس از بهبود آزمایش خون ادامه میدهد.
برخی افراد قرص آهن را به دلیل ناراحتی معده یا یبوست تحمل نمیکنند. در این شرایط نباید درمان را خودسرانه کنار گذاشت؛ پزشک میتواند نوع دارو، مقدار یا برنامه مصرف را تغییر دهد و در بعضی بیماران روشهای دیگری مانند آهن تزریقی لازم میشود.
چه زمانی مراجعه سریع ضروری است؟
خستگی ساده معمولاً اورژانسی نیست، اما اگر فرد دچار تنگی نفس شدید، درد قفسه سینه، غش، ضربان بسیار سریع قلب یا ضعف شدید شود، باید سریعاً ارزیابی پزشکی شود.
همچنین وجود خون در مدفوع، مدفوع سیاه غیرعادی، استفراغ خونی یا خونریزی شدید نیازمند بررسی فوری است.
پیشگیری از کمبود آهن
برای بسیاری از زنان، چند اقدام ساده مفید است:
رژیم غذایی متنوع و متعادل داشته باشید، منابع آهن را بهطور منظم مصرف کنید و اگر قاعدگی بسیار سنگین دارید آن را نادیده نگیرید.
در دوران بارداری، آزمایشها و مکملهایی را که پزشک توصیه میکند منظم دنبال کنید.
اگر رژیم گیاهخواری دارید، درباره تأمین آهن و سایر مواد مغذی مورد نیاز بدن اطلاعات کافی داشته باشید.
و مهمتر از همه، اگر خستگی طولانی، تنگی نفس، تپش قلب یا ریزش موی غیرعادی دارید، به جای حدس زدن علت، یک بررسی پزشکی انجام دهید.
سخن پایانی
بدن گاهی با نشانههای کوچک به ما میگوید چیزی کم است. خستگی مداوم، رنگپریدگی، ریزش مو یا نفستنگی هنگام بالا رفتن از چند پله ممکن است فقط نتیجه یک هفته پرمشغله نباشد.
کمبود آهن در بسیاری از زنان بهسادگی قابل تشخیص و درمان است، اما نکته مهم پیدا کردن علت آن است.
بهخصوص خونریزی شدید قاعدگی، کمخونی پس از یائسگی یا کمبود آهنی که مرتب بازمیگردد، ارزش بررسی دقیق پزشکی دارد.
گاهی یک آزمایش خون ساده میتواند پاسخی برای ماهها خستگی و بیحالی باشد. به پیامهای بدن توجه کنیم؛ زیرا احساس خستگی دائمی قرار نیست بخش طبیعی زندگی یک زن باشد.