فاطمه پوراسماعیل
07/06/20226
وقتی سنت، خانواده و جامعه به جای دختر تصمیم میگیرند
در بسیاری از فرهنگهای جهان، ازدواج یکی از مهمترین تصمیمهای زندگی هر انسان به شمار میرود. تصمیمی که میتواند آینده، آرامش، موفقیت و حتی سلامت روحی افراد را برای سالهای طولانی تحت تأثیر قرار دهد. اما آیا همه زنان فرصت دارند خودشان این تصمیم را بگیرند؟ متأسفانه پاسخ همیشه مثبت نیست.
در ایران، همانند بسیاری از کشورهای دیگر، دختران طی دهههای گذشته پیشرفتهای چشمگیری در تحصیلات، اشتغال، فعالیتهای اجتماعی و حضور در عرصههای علمی داشتهاند. با این حال، در موضوع ازدواج هنوز هم بسیاری از آنان با فشارهایی روبهرو هستند که گاهی اجازه نمیدهد آزادانه درباره آینده خود تصمیم بگیرند.
یکی از نخستین فشارها از درون خانواده آغاز میشود. بسیاری از والدین، از روی عشق و نگرانی، تلاش میکنند بهترین همسر را برای فرزندشان انتخاب کنند. این نگرانی کاملاً طبیعی است؛ اما گاهی این دلسوزی به کنترل تبدیل میشود. دختری که هنوز آمادگی ازدواج ندارد، ممکن است تنها به دلیل رسیدن به سن خاصی یا ترس خانواده از حرف مردم، مجبور به پذیرش خواستگاری شود.
جملههایی مانند «دیگر وقتش رسیده»، «اگر این یکی را رد کنی دیگر خواستگار خوبی پیدا نمیشود»، «دختر باید زودتر سر و سامان بگیرد» یا «همه فامیل سؤال میکنند چرا هنوز ازدواج نکردهای» هنوز هم در بسیاری از خانوادههای ایرانی شنیده میشود. این جملات شاید از سر خیرخواهی بیان شوند، اما در عمل فشار روانی سنگینی بر دختران وارد میکنند.
از سوی دیگر، نگاه جامعه نیز نقش مهمی دارد. هنوز در برخی مناطق، موفقیت یک دختر بیش از آنکه با تحصیلات، شخصیت یا تواناییهایش سنجیده شود، با وضعیت تأهل او قضاوت میشود. زنی که در سی یا حتی چهل سالگی ازدواج نکرده باشد، گاهی بیش از آنکه به عنوان فردی موفق شناخته شود، با سؤالها و قضاوتهای بیپایان روبهرو میشود.
این در حالی است که بسیاری از مردان در همان سنین، بدون آنکه تحت فشار مشابهی قرار گیرند، به ادامه تحصیل، پیشرفت شغلی یا ساختن آینده خود میپردازند. همین تفاوت در نگاه اجتماعی، یکی از نمونههای آشکار تبعیض فرهنگی است.
البته نباید همه مسئولیت را بر دوش خانوادهها گذاشت. بخشی از این نگرشها ریشه در سنتهایی دارد که دهها سال در جامعه تکرار شدهاند. نسلهای گذشته در شرایط اقتصادی و اجتماعی متفاوتی زندگی میکردند و ازدواج زودهنگام را امری طبیعی میدانستند. اما جامعه امروز تغییر کرده است. دختران و پسران امروز میخواهند پیش از تشکیل خانواده، تحصیلات خود را کامل کنند، شغل مناسبی داشته باشند و از نظر روحی و مالی برای زندگی مشترک آماده شوند.
یکی دیگر از مشکلات، دخالت بیش از اندازه اطرافیان در انتخاب همسر است. گاهی تصمیمی که باید میان دو انسان گرفته شود، به موضوعی خانوادگی تبدیل میشود؛ عمو، عمه، خاله، دایی، مادربزرگ و حتی همسایه درباره آینده یک دختر اظهار نظر میکنند. در چنین شرایطی، صدای اصلی، یعنی خود دختر، کمرنگ میشود.
در برخی موارد نیز مسائل اقتصادی بر تصمیمگیری سایه میاندازد. افزایش هزینههای زندگی، گرانی مسکن، بیکاری و ناامنی اقتصادی باعث شده بسیاری از جوانان نتوانند در زمان دلخواه خود ازدواج کنند. این فشار اقتصادی گاه به اختلافات خانوادگی و تصمیمهای عجولانه منجر میشود.
از سوی دیگر، باید پذیرفت که همه ازدواجها نیز به اجبار خانواده ختم نمیشود. بسیاری از خانوادههای ایرانی امروز نگرشی متفاوت دارند. آنان به فرزندان خود فرصت میدهند تا با شناخت، گفتوگو و مسئولیتپذیری شریک زندگی خود را انتخاب کنند. این تغییر، نشانهای امیدوارکننده از تحول جامعه است.
آنچه اهمیت دارد، احترام به حق انتخاب است. ازدواج زمانی میتواند موفق باشد که بر پایه شناخت، علاقه، احترام متقابل و تصمیم آزادانه شکل گرفته باشد. هیچ زندگی مشترکی با اجبار، تهدید یا ترس از قضاوت دیگران، پایهای محکم نخواهد داشت.
در کنار خانواده، رسانهها و نظام آموزشی نیز نقش مهمی در تغییر نگرش جامعه دارند. آموزش مهارتهای زندگی، شناخت روابط سالم، احترام به استقلال فردی و پذیرش تفاوتها میتواند نسل آینده را برای ساختن خانوادههایی موفقتر آماده کند.
همچنین مردان نیز در این تغییر نقش مهمی دارند. مردی که همسر خود را شریک زندگی بداند، نه فردی که باید مطیع او باشد، بنیان خانوادهای سالمتر را میسازد. احترام متقابل، گفتوگو و برابری در تصمیمگیری، ارزشهایی هستند که هیچ تضادی با فرهنگ ایرانی یا بنیان خانواده ندارند؛ بلکه خانواده را مستحکمتر میکنند.
امروز میلیونها زن ایرانی، چه در داخل کشور و چه در خارج از ایران، نشان دادهاند که میتوان هم به ارزشهای خانواده احترام گذاشت و هم حق انتخاب زنان را به رسمیت شناخت. این دو موضوع نه تنها با یکدیگر تضادی ندارند، بلکه مکمل یکدیگرند.
جامعهای که به دختران خود اجازه دهد با آرامش، آگاهی و آزادی درباره مهمترین تصمیم زندگیشان انتخاب کنند، جامعهای سالمتر، خانوادههایی پایدارتر و نسلهایی شادتر خواهد داشت.
شاید زمان آن رسیده باشد که از دختران نپرسیم «کی ازدواج میکنی؟» بلکه بپرسیم «آیا خوشحال هستی؟ آیا برای آیندهای که انتخاب کردهای احساس آرامش میکنی؟» زیرا ارزش یک زن، هرگز نباید تنها با حلقهای در دست یا عنوان «متأهل» یا «مجرد» سنجیده شود. ارزش واقعی او در شخصیت، توانایی، اندیشه، مهربانی و نقشی است که در ساختن آینده خود و جامعه ایفا میکند.
پایان سخن
جامعهای پیشرفته است که در آن ازدواج یک انتخاب آگاهانه باشد، نه نتیجه ترس، فشار یا اجبار. احترام به حق انتخاب زنان، به معنای تضعیف خانواده نیست؛ بلکه نخستین گام برای ساختن خانوادههایی سالم، پایدار و سرشار از احترام متقابل است. آینده ایران با زنانی ساخته خواهد شد که بتوانند آزادانه تصمیم بگیرند، مسئولانه انتخاب کنند و با امید زندگی کنند.