نوشته ای از فاطمه پور اسماعیل
وقتی خانواده، سنت و نگرانی از «حرف مردم» برای زندگی یک زن تصمیم میگیرند
یک دختر هجده، بیستوپنج یا حتی سیوپنج ساله میتواند پزشک، مهندس، استاد دانشگاه، مدیر یک شرکت یا صاحب یک کسبوکار باشد. ممکن است درآمد داشته باشد، مالیات بدهد، مسئولیت دهها نفر را در محل کار بر عهده بگیرد و درباره مسائل مهم حرفهای تصمیم بگیرد. اما همین زن وقتی به خانه میرسد، گاهی برای سادهترین تصمیمهای شخصی خود هنوز با این سؤال روبهرو میشود: «از پدرت اجازه گرفتی؟»، «برادرت میداند؟» یا پس از ازدواج: «شوهرت موافق است؟»
این تناقض یکی از مشکلات قدیمی بخشی از زنان ایرانی است؛ زن از نظر سنی و اجتماعی بزرگسال محسوب میشود، اما خانواده هنوز او را فردی نمیبیند که حق داشته باشد درباره زندگی خودش تصمیم نهایی را بگیرد.
موضوع فقط قانون نیست. قوانین جمهوری اسلامی در برخی زمینهها محدودیتهایی برای زنان ایجاد کردهاند و نمیتوان نقش آنها را نادیده گرفت. اما اگر فردا تمام این قوانین تغییر کنند، آیا مشکل بهطور کامل حل خواهد شد؟
احتمالاً نه. زیرا بخش بزرگی از این نگاه درون خانواده و فرهنگ جامعه شکل گرفته است.
«ما صلاح تو را بهتر میدانیم»
کنترل همیشه با خشونت و تهدید همراه نیست. اتفاقاً بسیاری از محدودیتها با محبت آغاز میشوند.
پدر میگوید: «من نگران تو هستم.»
مادر میگوید: «نمیخواهم مردم پشت سرت حرف بزنند.»
برادر میگوید: «من مرد هستم و جامعه را بهتر میشناسم.»
ممکن است نیت همه آنها واقعاً حمایت باشد. مشکل زمانی آغاز میشود که حمایت به جای مشورت، تبدیل به تصمیمگیری شود.
میان گفتن «من نگران تو هستم» و گفتن «تو اجازه نداری» فاصله بزرگی وجود دارد.
خانواده حق دارد نظر بدهد، هشدار دهد و تجربه خود را در اختیار فرزندش قرار دهد؛ اما زن بزرگسال نیز حق دارد پس از شنیدن این نظرات، خودش تصمیم بگیرد و مسئولیت نتیجه تصمیمش را بپذیرد.
آزادی پسر، نگرانی برای دختر
یکی از نمونههای روشن این مسئله، تفاوت رفتاری با دختر و پسر در بعضی خانوادههاست.
پسری بیستوچند ساله ممکن است شب دیر به خانه برگردد، با دوستانش سفر کند، برای کار به شهری دیگر برود یا درباره روابط شخصی خود تصمیم بگیرد و خانواده آن را بخشی از بزرگ شدن او بداند.
اما همان آزادیها برای خواهر او ممکن است با دهها سؤال همراه باشد: کجا میروی؟ با چه کسی؟ چه ساعتی برمیگردی؟ چرا باید بروی؟ مردم چه فکر میکنند؟
بخشی از این تفاوت از نگرانی واقعی والدین درباره امنیت دختران ناشی میشود و نمیتوان آن را کاملاً نادیده گرفت. زنان در بسیاری از جوامع با خطراتی روبهرو هستند که مردان کمتر تجربه میکنند.
اما امنیت نباید بهانهای برای حذف استقلال شود.
راه مقابله با خطر، آموزش، آگاهی و ایجاد جامعهای امنتر است؛ نه زندانی کردن نیمی از جامعه برای محافظت از آنها.
«حرف مردم»؛ داوری که هیچوقت راضی نمیشود
شاید یکی از قدرتمندترین نیروهای کنترل اجتماعی در فرهنگ ما نه قانون باشد و نه پلیس، بلکه جمله سادهای باشد: «مردم چه میگویند؟»
اما این «مردم» دقیقاً چه کسانی هستند؟
همسایه؟ فامیل؟ دوستان خانوادگی؟ کسانی که شاید چند دقیقه درباره زندگی فردی صحبت کنند و بعد به زندگی خودشان برگردند؟
گاهی یک زن سالها از خواستههایش میگذرد تا افرادی را راضی نگه دارد که هیچ مسئولیتی در قبال خوشبختی یا آینده او ندارند.
ممکن است رشتهای را که دوست دارد نخواند، شغلی را قبول نکند، تنها زندگی نکند، سفر نرود یا حتی با فرد مورد علاقهاش ازدواج نکند، فقط به این دلیل که خانواده از قضاوت دیگران میترسد.
اما اگر نتیجه این تصمیمها نارضایتی و پشیمانی باشد، همان «مردم» مسئولیت زندگی او را قبول نخواهند کرد.
مادران و ادامه ناخواسته یک سنت
اگر قرار است درباره این موضوع منصفانه صحبت کنیم، نباید تمام مسئولیت را بر دوش مردان بگذاریم.
در بسیاری از خانوادهها، مادران خود یکی از مهمترین نگهبانان سنتهایی هستند که آزادی دختران را محدود میکنند.
این الزاماً از بدخواهی نیست. مادری که خودش در محیطی محدود بزرگ شده، ممکن است همان چیزی را که آموخته به دخترش منتقل کند. شاید واقعاً تصور کند کنترل بیشتر به معنای محافظت بیشتر است.
گاهی حتی زنان نسبت به رفتار دختران دیگر سختگیرانهتر از مردان قضاوت میکنند.
این همان جایی است که میبینیم تبعیض جنسیتی فقط محصول رفتار مردان نیست؛ یک فرهنگ میتواند توسط زنان و مردان، هر دو، از نسلی به نسل دیگر منتقل شود.
تغییر نیز باید از هر دو طرف آغاز شود.
ازدواج و انتقال کنترل
گاهی دختر پس از سالها تلاش برای استقلال تصور میکند ازدواج آغاز آزادی بیشتر خواهد بود، اما فقط شکل کنترل تغییر میکند.
پیش از ازدواج پدر تصمیم میگرفت و پس از ازدواج ممکن است همسر همان نقش را بر عهده بگیرد.
لباس پوشیدن، رفتوآمد، شغل، دوستان، سفر یا حتی ارتباط با خانواده گاهی به موضوع اجازه گرفتن تبدیل میشود.
البته زندگی مشترک با زندگی مجردی متفاوت است. زن و مرد هر دو باید تصمیمهایی را که بر زندگی مشترک اثر میگذارد با یکدیگر هماهنگ کنند. آزادی در ازدواج به معنای بیتوجهی به همسر نیست.
اما «هماهنگی» با «اجازه گرفتن» تفاوت دارد.
در یک رابطه سالم، زن و مرد با یکدیگر مشورت میکنند؛ هیچکدام مالک دیگری نیست.
استقلال به معنای بریدن از خانواده نیست
یکی از سوءتفاهمهای مهم این است که استقلال زنان را با مخالفت با خانواده اشتباه میگیریم.
یک زن میتواند عاشق پدر و مادرش باشد، به سنتهای خانوادگی احترام بگذارد، از تجربه بزرگترها استفاده کند و در عین حال تصمیم نهایی زندگی خود را نیز بگیرد.
استقلال یعنی مسئولیتپذیری.
اگر فردی حق انتخاب دارد، باید مسئولیت اشتباهاتش را هم بپذیرد. این موضوع درباره زن و مرد یکسان است.
گاهی خانوادهها از ترس اینکه دخترشان اشتباه کند، اجازه تجربه کردن را از او میگیرند. اما انسان بدون تصمیم گرفتن و حتی گاهی اشتباه کردن چگونه بالغ میشود؟
ما به پسران اجازه میدهیم تجربه کنند و انتظار داریم مرد شوند؛ پس چرا برای بالغ شدن دختران از همان منطق استفاده نکنیم؟
مردان میتوانند بخشی از تغییر باشند
پدر، برادر یا همسر بودن نباید به معنای نگهبان بودن باشد.
مردی که به توانایی تصمیمگیری زنان خانواده اعتماد میکند، چیزی از جایگاه خود از دست نمیدهد. برعکس، رابطهای بر پایه اعتماد ایجاد میکند.
پدری که به دخترش میگوید «نظر من این است، اما تصمیم نهایی با توست»، به او یکی از مهمترین درسهای زندگی را میآموزد: آزادی همراه با مسئولیت.
برادری که به جای کنترل خواهرش در مواقع نیاز از او حمایت میکند و شوهری که همسرش را شریک برابر خود میداند، هر دو در تغییر فرهنگی نقش دارند.
تغییر از داخل خانه آغاز میشود
اصلاح قوانین ضروری است، اما هیچ قانونی به تنهایی نمیتواند طرز فکر میلیونها خانواده را تغییر دهد.
تغییر واقعی از میز شام، گفتوگوی پدر و دختر، رفتار مادر با پسر و دختر و نوع تربیت کودکان آغاز میشود.
اگر دختر و پسر از کودکی یاد بگیرند که احترام، مسئولیت و آزادی متعلق به هر دو جنس است، نسل آینده کمتر گرفتار این تبعیضها خواهد شد.
شاید لازم باشد مفهوم «دختر خوب» را نیز دوباره تعریف کنیم.
دختر خوب لزوماً دختری نیست که هیچوقت مخالفت نکند.
او میتواند محترم باشد و در عین حال نظر متفاوتی داشته باشد؛ خانوادهاش را دوست داشته باشد و مسیر خودش را انتخاب کند؛ اشتباه کند، یاد بگیرد و دوباره تصمیم بگیرد.
سخن پایانی
مشکلات زنان ایران را نمیتوان با یک پاسخ ساده توضیح داد. بخشی از آنها نتیجه قوانین و سیاستهای جمهوری اسلامی است، بخشی ریشه در برداشتهای مذهبی و سنتی دارد و بخش دیگری حاصل فرهنگی است که خود ما، زن و مرد، سالها در انتقال آن نقش داشتهایم.
اگر تنها حکومت را مقصر بدانیم، مسئولیت خودمان را فراموش میکنیم.
تغییر واقعی زمانی آغاز میشود که خانوادهها بپذیرند دوست داشتن یک زن به معنای کنترل کردن او نیست.
میتوان نگران بود، نصیحت کرد، تجربه را منتقل کرد و حتی با تصمیم او مخالف بود؛ اما در نهایت، یک زن بالغ باید حق داشته باشد درباره تحصیل، شغل، ازدواج، سفر و مسیر زندگی خودش تصمیم بگیرد.
شاید روزی مهمترین جملهای که یک پدر یا مادر میتواند به دختر بالغ خود بگوید این باشد:
«نظر ما را میدانی؛ اما این زندگی توست و تصمیم نهایی با خودت است.»
همین یک جمله ساده شاید آغاز تغییری باشد که هیچ قانون و هیچ فرمانی به تنهایی قادر به ایجاد آن نیست.