قسمت چهارم: جیرفت؛ تمدنی که تاریخ را شگفتزده کرد
در جنوب استان کرمان، در کنار رود هلیل، سرزمینی قرار دارد که تا چند دهه پیش کمتر کسی تصور میکرد یکی از مهمترین رازهای تاریخ جهان را در دل خود پنهان کرده باشد. امروز نام جیرفت برای باستانشناسان سراسر جهان، تنها نام یک شهر نیست؛ بلکه نماد تمدنی است که بسیاری از باورهای پیشین درباره آغاز شهرنشینی و هنر را به چالش کشیده است.
سالها تصور میشد که تمدنهای بزرگ تنها در بینالنهرین، مصر و دره سند شکل گرفتهاند، اما کشف آثار ارزشمند جیرفت نشان داد که در جنوبشرق فلات ایران نیز هزاران سال پیش جامعهای پیشرفته با هنر، صنعت و نظام اجتماعی منظم زندگی میکرده است.
ماجرا از اوایل دهه ۱۳۸۰ آغاز شد؛ زمانی که پس از وقوع سیلاب، اشیای سنگی و سفالی ارزشمندی از دل خاک نمایان شد. بررسیهای علمی و کاوشهای گسترده، پژوهشگران را با شهری روبهرو کرد که قدمتش به بیش از پنج هزار سال پیش میرسید.
رود هلیل، شریان اصلی زندگی مردم این منطقه بود. آب این رودخانه، کشاورزی را ممکن میکرد و دشتهای اطراف، محیط مناسبی برای شکلگیری روستاها و سپس شهرهای بزرگ فراهم میآورد. برخلاف تصور امروزی از اقلیم خشک منطقه، در آن دوران شرایط طبیعی برای سکونت بسیار مناسبتر بود.
اما آنچه جیرفت را از بسیاری از محوطههای باستانی متمایز میکند، آثار هنری آن است.
صدها ظرف سنگی از جنس کلوریت، با نقشهایی شگفتانگیز کشف شدهاند؛ نقش عقاب، مار، پلنگ، گاو، نخل، انسان و موجودات اسطورهای که با مهارتی چشمگیر روی سنگ حک شدهاند. دقت این نقشها نشان میدهد هنرمندان جیرفت نهتنها از مهارت فنی بالایی برخوردار بودند، بلکه دارای ذوق هنری و اندیشه نمادین نیز بودند.
بسیاری از این آثار به قدری ظریف هستند که حتی امروزه نیز ساخت نمونهای مشابه آنها کار سادهای نیست. این موضوع نشان میدهد صنعتگران جیرفت ابزارهای پیشرفته و تجربهای طولانی در سنگتراشی داشتهاند.
کاوشها همچنین بقایای ساختمانهای بزرگ خشتی، کارگاههای تولیدی و انبارهایی را آشکار کردهاند که از وجود یک جامعه سازمانیافته خبر میدهند. چنین ساختارهایی بدون مدیریت، تقسیم کار و برنامهریزی امکانپذیر نبوده است.
احتمال میرود جیرفت یکی از مهمترین مراکز بازرگانی عصر مفرغ بوده باشد. موقعیت جغرافیایی آن، ارتباط میان فلات ایران، سواحل خلیج فارس، آسیای مرکزی و دره سند را آسان میکرد. کاروانهایی که از این مسیر عبور میکردند، تنها کالا جابهجا نمیکردند؛ بلکه دانش، هنر، فناوری و فرهنگ را نیز منتقل میساختند.
در میان یافتههای جیرفت، مهرها، ابزارهای فلزی، سفالینهها و اشیای تزئینی فراوانی دیده میشود که نشان میدهد اقتصاد این منطقه تنها بر کشاورزی استوار نبوده، بلکه صنعت و تجارت نیز نقش مهمی در زندگی مردم داشته است.
برخی پژوهشگران حتی احتمال دادهاند که جیرفت یکی از نخستین مراکز شکلگیری حکومتهای منطقهای در شرق باستان بوده باشد؛ هرچند هنوز درباره بسیاری از جنبههای این تمدن، تحقیقات ادامه دارد و هر فصل کاوش، اطلاعات تازهای در اختیار دانشمندان قرار میدهد.
آنچه بیش از همه شگفتانگیز است، این است که بخش بزرگی از این تمدن هنوز زیر خاک قرار دارد. باستانشناسان معتقدند تنها بخش کوچکی از محوطههای باستانی جیرفت مورد بررسی قرار گرفته و احتمال کشف آثار بسیار مهم دیگری در سالهای آینده وجود دارد.
جیرفت به ما یادآوری میکند که تاریخ ایران بسیار گستردهتر از آن چیزی است که در کتابهای درسی خواندهایم. پیش از شکلگیری شاهنشاهیهای بزرگ، مردمانی در این سرزمین شهر میساختند، هنر میآفریدند، تجارت میکردند و تمدنی پدید میآوردند که هنوز هم جهان را شگفتزده میکند.
هر قطعه سنگ تراشخورده، هر ظرف نقشدار و هر دیوار خشتی، پیامی از پنج هزار سال پیش با خود دارد؛ پیامی که میگوید ریشههای تمدن ایرانی، بسیار عمیقتر و کهنتر از آن است که زمانی تصور میشد.
در شماره آینده:
ایلام؛ نخستین شاهنشاهی بزرگ فلات ایران و همسایه قدرتمند بینالنهرین.